Nắm giữ khối tài sản 4,5 triệu tỷ đồng và đóng vai trò then chốt ở nhiều ngành kinh tế, nhưng khu vực doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) vẫn chưa phát huy hết nguồn lực. Các chuyên gia cho rằng muốn khơi thông nguồn lực, trọng tâm phải là trao quyền và nâng chất lượng quản trị, thay vì chỉ chạy theo mục tiêu giảm số lượng doanh nghiệp.
Không thiếu vốn, thiếu quyền tự quyết
Tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” ngày 21/7, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cho biết sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng DNNN đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.
Quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021. Tuy nhiên, theo ông Linh, quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn còn nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra.
Đến hết năm 2025, mới có 180/676 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.
Nguyên nhân từ cơ chế phân cấp chưa mạnh
Ông Nguyễn Tuấn Linh nhấn mạnh: “Nguyên nhân chủ yếu là xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu”.
Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng nếu chỉ đặt mục tiêu “cứng” là phải cổ phần hóa, đưa doanh nghiệp ra thị trường nhưng không tạo được năng lực quản trị tương xứng thì vẫn chưa đạt yêu cầu. Thực tế hiện nay, Nhà nước đã chuyển trọng tâm sang quản trị, đồng thời nâng cao vai trò của Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) như một quỹ quản lý vốn chuyên nghiệp.
Ông Hiền chỉ ra nghịch lý: Nhà nước giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của doanh nghiệp. Chẳng hạn, đất đai hay hạ tầng được giao có được coi là tài sản để doanh nghiệp thế chấp, huy động vốn hay chủ động kinh doanh hay không. Ông phân tích: “Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó. Chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý và quản trị của chúng ta đang bó buộc họ. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh, còn nếu chỉ cho vận hành thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng”.
Ông Hiền cũng cho rằng cần làm rõ mô hình quản lý, xác định các bộ, ngành thực sự nắm quyền chủ sở hữu hay chỉ tham gia xây dựng kế hoạch. Riêng tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ đang quản lý 13 doanh nghiệp và tập trung thực hiện sắp xếp, chuyển giao theo đúng nghị quyết. Đối với SCIC, ông Hiền cho biết vướng mắc hiện nay là SCIC chủ yếu tiếp nhận các doanh nghiệp có lãi hoặc không âm vốn. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp đang gặp khó khăn, âm vốn rất cần được chuyển giao nhưng SCIC lại chưa có cơ chế để tiếp nhận.
Trọng tâm không phải bán vốn, mà là quản trị
Theo ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu DNNN. Ông cho rằng tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN và khu vực kinh tế nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79 về vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo của DNNN.
Ông Hiếu đề xuất cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những “nút thắt” kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.
“Cần chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy”, ông Hiếu nhấn mạnh. Trên cơ sở đó, ông đề xuất sớm nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN trong giai đoạn 2026-2030.
Đồng quan điểm về việc cần trao thêm quyền cho các tổ chức đầu tư vốn chuyên nghiệp, ông Vũ Trí Thức, Phó Tổng Giám đốc SCIC, cho biết SCIC đã thực hiện thoái vốn tại hàng nghìn doanh nghiệp nên có nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Theo ông, để hoàn thành việc thoái vốn tại khoảng 50 doanh nghiệp trong giai đoạn 2021-2025 không phải chỉ tổ chức bán 50 lần là thành công. Nhiều trường hợp phải định giá, đấu giá nhiều lần, áp dụng nhiều phương thức khác nhau mới đạt kết quả. Điều đó cho thấy thoái vốn là công việc đòi hỏi chuyên môn sâu, kinh nghiệm và sự linh hoạt rất lớn.
Ông Thức cho biết, theo quy định hiện hành, việc xác định giá trị doanh nghiệp phải phản ánh đầy đủ giá trị thực tế, bao gồm cả giá trị quyền sử dụng đất. Doanh nghiệp phải thuê đơn vị thẩm định giá độc lập rồi tổ chức đấu giá công khai. Toàn bộ quy trình này thường kéo dài từ 3-6 tháng. Trong khi đó, thị trường biến động rất nhanh, cung - cầu thay đổi liên tục, còn nhà đầu tư chuyên nghiệp thường không ra quyết định theo một quy trình cứng nhắc. Vì thế, không ít trường hợp doanh nghiệp đưa vốn ra đấu giá nhưng không chắc chắn về khả năng thành công.
Để đẩy nhanh tiến độ sắp xếp, đổi mới DNNN, ông Thức cho rằng cần mạnh dạn trao thêm quyền cho các tổ chức chuyên biệt về đầu tư và kinh doanh vốn. Đây sẽ là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác sắp xếp và tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn tới.
