Trào lưu biến xe bán tải thành "nhà di động" đang rất nở rộ tại Việt Nam, đặc biệt trong cộng đồng yêu thích cắm trại và du lịch tự lái. Những chiếc xe được độ thành "mobihome" hay "mini camper" với đầy đủ tiện nghi như giường ngủ, bếp nấu, pin năng lượng mặt trời, bình nước và nhà vệ sinh mini xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội. Tuy nhiên, phía sau những chiếc xe có thể đưa gia đình nhỏ đi muôn nơi lại là hàng loạt vấn đề pháp lý và an toàn mà không phải chủ xe nào cũng nắm rõ.
Rủi ro pháp lý khi tham gia giao thông
Theo các chuyên gia pháp lý, việc gắn thêm cabin kiểu "camper" lên xe bán tải hiện không bị cấm. Tuy nhiên, phương tiện vẫn phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về an toàn kỹ thuật, tải trọng và không được tự ý thay đổi kết cấu xe so với hồ sơ đăng kiểm ban đầu. Nhiều người cho rằng chỉ cần đặt cabin lên thùng xe như "món đồ chở thêm" là có thể thoải mái lưu thông, nhưng ranh giới giữa "hàng hóa chở trên xe" và "cải tạo phương tiện" khá mong manh.
Theo Thông tư số 39/2024/TT-BGTVT của Bộ Giao thông Vận tải, đối với xe bán tải, nếu cabin là dạng mô-đun độc lập, có thể tháo lắp dễ dàng, được cố định an toàn và không làm thay đổi kích thước, công năng hay thông số kỹ thuật của xe thì về nguyên tắc có thể được xem như hàng hóa vận chuyển trên thùng xe. Chủ xe vẫn phải bảo đảm tổng kích thước và tải trọng nằm trong giới hạn cho phép. Nếu phần cabin khiến xe vượt chiều cao, chiều rộng hoặc khối lượng đăng kiểm, phương tiện vẫn có thể bị xử lý.
Cụ thể, đối với xe tải (bao gồm cả xe pickup) có khối lượng hàng hóa chuyên chở theo thiết kế dưới 2,5 tấn được ghi trong giấy chứng nhận kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường của xe thì chiều cao xếp hàng hóa không quá 2,8 mét; chiều rộng không lớn hơn và chiều dài xếp hàng hóa cho phép không được lớn hơn 1,1 lần chiều dài toàn bộ của xe theo thiết kế. Ngược lại, nếu cabin được gắn cố định vào thân xe, can thiệp vào kết cấu thùng hàng hoặc làm thay đổi thông số kỹ thuật ban đầu, phương tiện sẽ bị xem là xe cải tạo. Khi đó, chủ xe bắt buộc phải thực hiện thủ tục thiết kế, thẩm định, đăng kiểm lại và cập nhật giấy tờ theo quy định.
Trên thực tế, một số chủ xe còn lắp thêm giường ngủ, bếp, hệ thống điện nước hay pin lưu trữ công suất lớn bên trong khoang cabin. Theo giới chuyên môn, đây không còn là phụ kiện thông thường mà đã liên quan trực tiếp tới công năng sử dụng của xe. Nếu thực hiện không đúng quy trình, xe có thể bị xác định là thay đổi kết cấu trái phép. Đây cũng là lý do nhiều mẫu xe "camper" tự chế dù nhìn bắt mắt nhưng lại khó vượt qua đăng kiểm.
Ngoài ra, xe kiểu "nhà di động" thực chất là sự kết hợp giữa phương tiện giao thông và không gian lưu trú. Vì vậy, ngoài quy định giao thông, chủ xe còn phải lưu ý tới các tiêu chuẩn liên quan đến hệ thống điện, phòng cháy chữa cháy và xử lý nước thải để bảo đảm an toàn cho người sử dụng cũng như cộng đồng.
Nguy cơ mất an toàn trên đường nếu người lái non kinh nghiệm
Trong thực tế, nhiều chủ xe pickup tại Việt Nam hiện mới chỉ dừng ở mức lắp các module tháo rời để phục vụ du lịch ngắn ngày nhằm tránh ảnh hưởng tới đăng kiểm. Đây được xem là giải pháp "an toàn pháp lý" hơn so với việc hàn cắt, cố định cabin lên thân xe. Giới chơi xe cho rằng xu hướng độ mobihome và "car camping" sẽ còn phát triển mạnh trong vài năm tới khi nhu cầu du lịch tự túc tăng cao. Tuy nhiên, để thú chơi này phổ biến bền vững, hành lang pháp lý cho các dòng xe chuyển đổi công năng cũng cần được hoàn thiện rõ ràng hơn.
Ngoài câu chuyện giấy tờ, đăng kiểm, các mẫu xe "nhà di động" còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn khi vận hành trên đường mà người lái cần lưu ý. Trao đổi với VietNamNet, anh Phạm Xuân Thành, chủ một chiếc Isuzu D-Max độ mobihome, đồng thời là người vận hành hai kênh social là "Người lớn Thong dong" và "Xe Bon Bon" cho biết, vấn đề về pháp lý thường không đáng lo ngại bởi các loại mobihome gắn lên xe hiện nay thường được các đơn vị chuyên thiết kế và lắp ráp nhà di động cung cấp, đảm bảo chuẩn về kích thước và gia cố chắc chắn. Dù vậy, với loại xe đặc biệt này, người điều khiển và sử dụng mới là nhân tố quan trọng nhất để có được những chuyến đi an toàn.
Theo anh Thành, cabin gắn trên thùng xe thường khiến trọng tâm xe bị nâng cao, làm thay đổi khả năng cân bằng khi vào cua hoặc di chuyển ở tốc độ cao. Với các mẫu bán tải vốn có hệ thống treo sau dạng nhíp lá, việc chở thêm khối lượng lớn phía trên còn có thể làm xe lắc ngang mạnh hơn khi chạy đường đèo hoặc gặp gió lớn. Ngoài ra, phần mô-đun của xe với đặc tính là có nhiều đồ đạc như giường, bếp, nhà vệ sinh... nên có thể xô lệch trong quá trình di chuyển. Do vậy, khi điều khiển các loại xe này cần giảm tốc độ khoảng 10-20% so với đi xe bán tải thông thường, đồng thời quãng đường phanh cũng phải dài hơn.
"Chiếc xe của tôi được thiết kế có thể chở được 400 lít nước để phục vụ tắm rửa, nấu nướng trên đường, nhưng thực tế mình chỉ duy trì khoảng 100 lít để tránh xe phải tải nặng và lắc do lực li tâm khi vào cua, phanh gấp. Ngoài ra, khi di chuyển, tuyệt đối không được để người ở trên mô-đun, vừa để đảm bảo an toàn, vừa tránh bị lực lượng chức năng kiểm tra, xử phạt", anh Thành chia sẻ.
Theo nhiều người chơi mobihome, sở hữu một chiếc "nhà di động" không đơn thuần là đầu tư thêm trang thiết bị hay cải tạo phương tiện, mà còn đòi hỏi người dùng phải thay đổi thói quen sử dụng và kỹ năng điều khiển xe. Với trọng lượng lớn hơn, kích thước cồng kềnh hơn và đặc tính vận hành khác biệt so với xe nguyên bản, người lái cần chủ động làm quen với việc phân bổ tải trọng, kiểm soát tốc độ và lên kế hoạch hành trình phù hợp.
