Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu tư mạnh cho hạ tầng đường sắt với hàng loạt dự án quy mô lớn. Nổi bật nhất là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 1,713 triệu tỷ đồng (tương đương khoảng 67,3 tỷ USD) đã được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư. Bên cạnh đó là các tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM cùng nhiều dự án đường sắt quốc gia khác. Sự phát triển đồng thời của các dự án này không chỉ tạo cú hích cho ngành giao thông mà còn kéo theo nhu cầu rất lớn về nguồn nhân lực kỹ thuật.
Nhu cầu nhân lực đường sắt lên tới 338.000 người
Theo Quyết định số 2230/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045, giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu đào tạo mới ít nhất 35.000 nhân lực để phục vụ quá trình xây dựng, vận hành và phát triển hệ thống đường sắt hiện đại. Cục Đường sắt Việt Nam cho biết tổng nhu cầu lao động của ngành Công nghệ/Kỹ thuật đường sắt trong giai đoạn 2025-2030 có thể lên tới khoảng 338.000 người, bao gồm đội ngũ quản lý dự án, tư vấn, kỹ sư, kỹ thuật viên và công nhân kỹ thuật phục vụ thi công, vận hành, bảo trì các tuyến đường sắt mới. Riêng khi các tuyến đường sắt tốc độ cao và một số tuyến đường sắt trọng điểm đi vào khai thác, nhu cầu nhân lực vận hành đã ước tính khoảng 20.000 người.
Các vị trí việc làm đa dạng, khó bị thay thế bởi AI
Nhu cầu tuyển dụng không chỉ tập trung ở một chuyên ngành duy nhất mà trải rộng trên nhiều lĩnh vực. Các vị trí được dự báo cần nhiều nhân lực gồm kỹ thuật xây dựng đường sắt, khai thác vận tải, thông tin - tín hiệu, điện và điện khí hóa, đầu máy - toa xe, cơ điện, điều khiển tự động và quản lý dự án. Đây đều là những công việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành và khả năng phối hợp với các hệ thống công nghệ phức tạp, khó có thể thay thế hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh các doanh nghiệp trong nước, sinh viên còn có cơ hội làm việc tại các đơn vị tư vấn, nhà thầu quốc tế, doanh nghiệp EPC, các dự án có vốn đầu tư nước ngoài hoặc các công ty cung cấp thiết bị, công nghệ đường sắt. Khi Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ đường sắt tốc độ cao, nhu cầu về đội ngũ kỹ sư chất lượng cao được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong nhiều năm tới.
Đào tạo ngành đường sắt: Học gì và ở đâu?
Hiện nay, phần lớn các trường đại học không tuyển sinh dưới tên gọi "Công nghệ đường sắt" mà đào tạo thông qua các ngành và chuyên ngành liên quan như kỹ thuật xây dựng công trình giao thông, khai thác vận tải, cơ khí, điện - điện tử, điều khiển tự động, sau đó định hướng chuyên sâu vào lĩnh vực đường sắt và đường sắt đô thị. Sinh viên được trang bị kiến thức về kết cấu công trình đường sắt, nền đường, cầu hầm, đầu máy - toa xe, tín hiệu, điều khiển, điện khí hóa, tổ chức vận tải, quản lý khai thác và an toàn giao thông. Ngoài kiến thức chuyên môn, chương trình đào tạo còn chú trọng ngoại ngữ, công nghệ thông tin, mô hình thông tin công trình (BIM) và kỹ năng quản lý dự án để đáp ứng yêu cầu của các dự án quy mô lớn. Một số trường đại học đào tạo các ngành, chuyên ngành liên quan đến lĩnh vực đường sắt: Trường Đại học Giao thông Vận tải (Hà Nội), Trường Đại học Giao thông Vận tải TP.HCM, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP.HCM. Tại một số trường đại học lớn về giao thông vận tải, điểm chuẩn nhóm ngành liên quan đến đường sắt trong những năm gần đây dao động khoảng 22-24 điểm theo phương thức xét điểm thi tốt nghiệp THPT.
Thách thức đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao
Theo Bộ Xây dựng, một trong những thách thức lớn hiện nay là Việt Nam còn thiếu đội ngũ chuyên gia và giảng viên có kinh nghiệm về công nghệ đường sắt hiện đại. Việc đào tạo nguồn nhân lực ngay từ bây giờ được xem là điều kiện quan trọng để từng bước tiếp nhận, làm chủ công nghệ và giảm phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài trong quá trình phát triển hệ thống đường sắt tốc độ cao. Tuy được đánh giá là lĩnh vực giàu tiềm năng, kỹ thuật đường sắt cũng là ngành có yêu cầu chuyên môn cao và không dành cho những người tìm kiếm một công việc "nhàn". Sinh viên theo học phải trang bị kiến thức liên ngành về xây dựng, cơ khí, điện - điện tử, điều khiển tự động, công nghệ thông tin và vận tải, đồng thời liên tục cập nhật các tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ mới. Sau khi ra trường, nhiều kỹ sư sẽ làm việc trực tiếp tại công trường hoặc các dự án hạ tầng quy mô lớn, thường xuyên di chuyển theo tiến độ thi công và phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về an toàn. Với các dự án có yếu tố quốc tế, khả năng sử dụng ngoại ngữ, đọc hiểu tài liệu kỹ thuật và phối hợp với chuyên gia nước ngoài cũng trở thành yêu cầu ngày càng phổ biến.
