Đề xuất mở rộng đối tượng tham gia DPPA
Bộ Công thương đang đề xuất mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) nhằm tạo điều kiện cho nhiều khách hàng sử dụng điện lớn tiếp cận nguồn điện tái tạo, góp phần thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh. Sau gần 2 năm ban hành, mới chỉ có nhà máy Samsung Thái Nguyên tham gia hình thức mua bán điện qua lưới điện quốc gia. Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng điện sạch của doanh nghiệp, đặc biệt tại các khu công nghiệp, ngày càng tăng, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 253/2025 cho phép mở rộng đối tượng tham gia DPPA bao gồm đơn vị bán lẻ điện tại khu công nghiệp, khu công nghệ.
Dự thảo luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Điện lực do Bộ Công thương soạn thảo đề xuất bổ sung thêm đơn vị bán lẻ điện và đơn vị phát điện được tham gia cơ chế này, ngoài khách hàng sử dụng điện lớn trong khu, cụm công nghiệp. Điều này được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện cho nhiều doanh nghiệp hơn có thể mua điện trực tiếp từ các nhà máy năng lượng tái tạo, thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh phát triển.
Thách thức về hạ tầng và vận hành hệ thống điện
Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), đánh giá đề xuất mở rộng DPPA là bước đi phù hợp với lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh hiệu quả của việc mở rộng chỉ đạt được khi đi kèm với điều kiện kỹ thuật của hệ thống điện. Ông phân tích: "Khó khăn lớn nhất hiện nay là các nguồn điện tham gia DPPA chủ yếu là năng lượng tái tạo, vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Điện mặt trời phát mạnh vào buổi trưa khi nhu cầu thấp, trong khi buổi tối - thời điểm phụ tải tăng cao - lại không có nguồn phát. Điều này gây áp lực lớn cho công tác điều độ hệ thống."
Theo ông Lâm, chỉ những khu vực có lưới điện đủ khả năng tiếp nhận hoặc được đầu tư các giải pháp như hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), thủy điện tích năng mới có thể triển khai DPPA hiệu quả. Ông cũng đề xuất bước đầu cho phép khách hàng lớn hoặc khu công nghiệp đủ điều kiện đầu tư đường dây đấu nối trực tiếp với nhà máy điện để giảm áp lực lên lưới truyền tải hiện hữu. Trường hợp sử dụng lưới điện của EVN, đơn vị truyền tải sẽ cung cấp dịch vụ và thu phí truyền tải theo nguyên tắc thị trường điện cạnh tranh. Ông cho rằng trong giai đoạn đầu, việc mở rộng DPPA có thể tạo xung đột lợi ích với EVN, nhưng vấn đề này sẽ giảm dần khi thị trường điện phát triển hoàn chỉnh.
Cần lộ trình mở rộng phù hợp
Mặc dù ủng hộ mở rộng DPPA, chuyên gia Ngô Đức Lâm lưu ý cần triển khai từng bước, dựa trên đánh giá đầy đủ tác động và khả năng đáp ứng của hệ thống điện. Đối với lĩnh vực bán lẻ điện, đặc biệt là mạng lưới cung cấp điện đến từng hộ dân, việc để nhiều doanh nghiệp tự đầu tư đường dây riêng là khó khả thi. Thay vào đó, các đơn vị bán lẻ nên cùng sử dụng hạ tầng lưới điện hiện hữu và cạnh tranh thông qua chất lượng dịch vụ, giá bán và hiệu quả kinh doanh. Do đó, mở rộng DPPA cần có lộ trình phù hợp, tránh gây xáo trộn cho hệ thống điện.
TS Nguyễn Huy Hoạch, thành viên Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, đặt câu hỏi liệu Việt Nam đã đủ điều kiện để vận hành cơ chế DPPA trên quy mô lớn khi thị trường điện cạnh tranh đang trong quá trình hoàn thiện. Ông cảnh báo nếu số lượng khách hàng tham gia DPPA tăng nhanh mà cơ chế phân bổ chi phí hệ thống chưa được điều chỉnh tương ứng, gánh nặng chi phí có thể dịch chuyển sang các nhóm khách hàng còn lại. Ngoài ra, đặc tính biến động của nguồn điện mặt trời và gió theo thời tiết đòi hỏi hệ thống điện quốc gia phải có đủ nguồn điện linh hoạt, công suất dự phòng và dịch vụ phụ trợ để duy trì vận hành an toàn. Nếu các nguồn lực này chưa phát triển đồng bộ, việc mở rộng DPPA quy mô lớn có thể gia tăng áp lực điều độ.
Theo TS Nguyễn Huy Hoạch, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn cải cách ngành điện ở Việt Nam cho thấy DPPA và thị trường điện cạnh tranh cần được triển khai đồng thời, bổ trợ cho nhau. Ông đề xuất trong giai đoạn hiện nay, ưu tiên mở rộng DPPA cho các khách hàng sử dụng điện lớn, có nhu cầu thực sự về điện sạch để phục vụ sản xuất, xuất khẩu và thực hiện cam kết giảm phát thải. Việc mở rộng quá nhanh tới các nhóm khách hàng nhỏ khi cơ chế giám sát, thanh toán và phân bổ chi phí hệ thống chưa hoàn thiện có thể làm gia tăng chi phí quản lý và phát sinh nguy cơ lợi dụng chính sách.
Hoàn thiện thị trường điện và hạ tầng đi kèm
TS Nguyễn Huy Hoạch khuyến nghị Việt Nam nên tiếp tục mở rộng DPPA nhưng theo lộ trình phù hợp với năng lực quản lý và khả năng vận hành của hệ thống điện. Đồng thời, cần đẩy nhanh hoàn thiện các cấu phần còn thiếu của thị trường điện như thị trường dịch vụ phụ trợ, cơ chế thanh toán công suất, thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh. Đây là điều kiện để các giải pháp mới như hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), chương trình điều chỉnh phụ tải (DR), nhà máy điện ảo (VPP) và các đơn vị tổng hợp nguồn lực phát huy hiệu quả trong vận hành hệ thống điện.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế phân bổ chi phí hệ thống theo nguyên tắc công bằng, minh bạch, không thu phí trùng và xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính đối với các dịch vụ truyền tải. Qua đó vừa bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các nhóm khách hàng, vừa tạo nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng điện lực. "Mỗi bước mở rộng DPPA cần trở thành động lực thúc đẩy hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh, thay vì chờ mọi điều kiện hoàn hảo mới triển khai. Nếu được triển khai theo lộ trình phù hợp, DPPA không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng điện sạch của doanh nghiệp mà còn tạo động lực thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh phát triển theo hướng minh bạch, hiệu quả và phù hợp với quá trình chuyển dịch năng lượng", TS Nguyễn Huy Hoạch nhấn mạnh.
