Tập đoàn Swatch Group, nhà sản xuất đồng hồ lớn nhất thế giới, đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nghiêm trọng khi lợi nhuận giảm tới 90% và các nhà đầu tư thiểu số lên tiếng phản đối gay gắt vì bị coi thường, tước đoạt quyền lợi. Sự kiện này đã gây chấn động giới tài chính và làm dấy lên làn sóng tranh luận về mô hình quản trị đặc thù của tập đoàn gia tộc này.
Cơn sốt Royal Pop và thực trạng ảm đạm
Tháng 5 vừa qua, hàng nghìn nhà sưu tập và giới đầu cơ đã xếp hàng suốt nhiều ngày từ New York, Zurich, Paris đến Tokyo để tranh giành những chiếc đồng hồ bỏ túi sặc sỡ. Các cuộc ẩu đả bạo lực đã nổ ra, nhiều cửa hàng phải đóng cửa khẩn cấp, cảnh sát thậm chí dùng hơi cay giải tán đám đông cuồng loạn. Tâm điểm của cơn sốt là Royal Pop, siêu phẩm hợp tác giữa Swatch và Audemars Piguet. Đây là minh chứng cho khả năng thổi giá truyền thông đỉnh cao của Swatch Group.
Tuy nhiên, đằng sau vẻ hào nhoáng, tập đoàn sở hữu 16 thương hiệu từ Swatch nhựa giá 50 USD đến Breguet cao cấp hàng chục nghìn USD đang trải qua giai đoạn đen tối nhất trong lịch sử. Lợi nhuận ròng lao dốc gần 90%, chỉ còn 25 triệu Franc Thụy Sĩ (khoảng 32 triệu USD) vào năm 2025, sau khi đã giảm 75% năm trước đó. Đồng Franc Thụy Sĩ tăng giá mạnh bóp nghẹt biên lợi nhuận, trong khi suy thoái tại thị trường xa xỉ Trung Quốc giáng đòn nặng nề.
Phẫn nộ của nhà đầu tư thiểu số
Sự sa sút tài chính đã làm bùng nổ làn sóng phẫn nộ từ các nhà đầu tư đại chúng. Nhiều người cáo buộc Swatch coi nhà đầu tư thiểu số như những kẻ quấy rối. Ông Steven Wood, Giám đốc điều hành quỹ GreenWood Investors (Mỹ), chỉ trích: “Đang có sự coi thường và gạt bỏ hoàn toàn quyền lợi của các nhà đầu tư thiểu số.” Ông Wood đã đấu tranh từ năm 2024 để đòi tiếng nói cho nhà đầu tư bên ngoài trong hội đồng quản trị và hiện khởi kiện Swatch ra tòa.
Cơ cấu quyền lực của Swatch nằm trong tay gia tộc Hayek thông qua cổ phiếu hai tầng. Tổng giám đốc Nick Hayek và Chủ tịch Nayla Hayek là con của nhà sáng lập Nicolas Hayek, người từng nói: “Chúng tôi bán đồng hồ, không bán cổ phiếu.” Ông Vincent Kaufmann, Giám đốc Ethos, nhận định: “Đây là một trong những cấu trúc quản trị tồi tệ nhất tại Thụy Sĩ. Sự thống trị của gia tộc Hayek đồng nghĩa không có giám sát độc lập thực chất.”
Biểu tượng quốc gia và triết lý kinh tế dị biệt
Dù vậy, Swatch Group vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lòng người Thụy Sĩ. Vào đầu thập niên 1980, Nicolas Hayek đã cứu ngành công nghiệp đồng hồ Thụy Sĩ khỏi sự càn quét của đồng hồ chạy pin giá rẻ châu Á, được ca ngợi là một trong những cuộc giải cứu công nghiệp vĩ đại nhất châu Âu. Một cổ đông nội địa bày tỏ: “Họ không kiếm nhiều tiền vì Nick Hayek đang bảo vệ việc làm cho người dân Thụy Sĩ.”
Tập đoàn tài trợ các sự kiện thể thao lớn, ăn sâu vào văn hóa đại chúng, với hơn 150 nhà máy chế tác trên khắp Thụy Sĩ. Gia tộc Hayek cho rằng tập trung vào mục tiêu tài chính ngắn hạn là sai lầm trong ngành công nghiệp thủ công. Swatch Group khẳng định: nếu không có hệ thống sản xuất nội địa, “sẽ chẳng có tỷ suất sinh lời nào cho cổ đông, nhân viên hay khách hàng.”
Di sản độc đoán và thách thức pháp lý
Giáo sư Peter Kunz (Đại học Bern) cho rằng cuộc chiến pháp lý từ ông Wood là bước ngoặt: “Lần đầu tiên gia tộc này bị thách thức trực diện, bao gồm cả trước tòa án.” Câu chuyện về Nicolas Hayek và nhân viên Oliver Müller năm xưa phản ánh phong cách độc đoán nhưng cũng đầy tầm nhìn. Khi Müller hỏi về khẩu hiệu “Made in Switzerland” bị xói mòn, Hayek đã răn đe nhưng sau đó bắt tay và nói: “Chúng tôi cần những người dũng cảm như cậu.”
Nick Hayek kế thừa thế giới quan đó, cho rằng báo cáo tài chính theo quý kích cầu tư duy ngắn hạn và thị trường thường ngộ nhận về chiến lược của hãng. Ông từng tuyên bố thẳng thừng với nhà đầu tư bất mãn: Họ có thể rút tiền và đi nơi khác.
Tử huyệt từ phân khúc tầm trung
Khó khăn thương mại ngày càng chồng chất. Xuất khẩu đồng hồ Thụy Sĩ suy yếu sau bùng nổ hậu đại dịch, đồng Franc mạnh khiến sản phẩm đắt đỏ. Nguyên nhân cốt lõi là các thương hiệu danh tiếng như Omega, Longines, Tissot đang mất đất trước dòng vốn xa xỉ tập trung vào nhóm siêu cấp. Ông Siboni nhận xét: “Danh mục cốt lõi của Swatch bị phơi nhiễm quá mức với tệp khách hàng trung lưu, nhóm đang bị bóp nghẹt bởi lạm phát.”
Omega, từng đứng thứ hai sau Rolex, nay bị Audemars Piguet và Patek Philippe qua mặt. Swatch bác bỏ chỉ trích nhưng từ chối cung cấp dữ liệu thị phần. Thương hiệu Breguet tiếp tục thua lỗ. Theo Morgan Stanley và LuxeConsult, thị phần của Swatch trên thị trường đồng hồ Thụy Sĩ giảm từ 26,4% năm 2019 xuống 16,1% năm ngoái. Trong khi đó, đối thủ Richemont trở thành con cưng chứng khoán nhờ Cartier và Van Cleef & Arpels.
Thất vọng kéo dài thổi bùng tranh luận về quản trị. Giới phê bình cho rằng Swatch vận hành như công ty gia đình tư nhân hơn là thực thể niêm yết. Gia tộc Hayek chỉ nắm 26% vốn cổ phần nhưng thâu tóm 44% quyền biểu quyết.
