Mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) đang trải qua quá trình tiến hóa mạnh mẽ. Nếu TOD 1.0 chỉ tập trung vào kết nối giao thông, thì các thế hệ mới đã mở rộng sang trải nghiệm sống, thương mại, văn hóa và hệ sinh thái vận hành đô thị. Tại Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh đang được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá đô thị khi chuyển mình với khát vọng trở thành siêu đô thị của đất nước.
Giao thông không chỉ là kết nối, mà là trải nghiệm đô thị
Hiện nay, Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn chuyển mình lớn nhất trong nhiều thập kỷ với mục tiêu trở thành siêu đô thị, trung tâm tài chính quốc tế (IFC), đầu tàu đổi mới sáng tạo và kết nối khu vực vào năm 2030. Hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược đang được đẩy mạnh đồng thời: sân bay quốc tế Long Thành, đường sắt cao tốc Bắc-Nam, mạng lưới metro, các tuyến vành đai, cao tốc liên vùng và hệ thống giao thông kết nối Đông Nam Bộ.
Theo quy hoạch, mạng lưới metro Thành phố Hồ Chí Minh trong tương lai sẽ gồm 12 tuyến với tổng chiều dài hơn 600 km, đóng vai trò xương sống cho cấu trúc phát triển đô thị mới. Song song đó, sân bay Long Thành được kỳ vọng phục vụ 25 triệu lượt hành khách mỗi năm trong giai đoạn đầu, mở rộng năng lực kết nối quốc tế cho toàn vùng kinh tế phía Nam.
Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh kéo theo áp lực ngày càng lớn: ùn tắc giao thông kéo dài, khoảng cách sống và làm việc ngày càng xa, thiếu hụt không gian công cộng chất lượng, sự bào mòn trải nghiệm sống trong môi trường đô thị mật độ cao. Bài toán của các siêu đô thị hiện đại không còn chỉ là di chuyển nhanh hơn, mà là làm sao để con người trải nghiệm sống tốt hơn trong quá trình di chuyển.
Trong bối cảnh đó, TOD thế hệ mới chuyển trọng tâm từ hạ tầng sang con người, từ giao thông sang chất lượng sống đô thị.
TOD thế hệ mới: Từ hạ tầng đến con người
Theo ông Neil MacGregor, Giám đốc điều hành Savills Việt Nam, các tổ hợp TOD quy mô lớn thường tạo ra tác động vượt xa phạm vi một dự án bất động sản hay hạ tầng giao thông đơn lẻ. Trên thế giới, những mô hình TOD thành công trở thành chất xúc tác tái cấu trúc toàn bộ đô thị. Khi giao thông công cộng được tích hợp cùng thương mại, không gian công cộng, văn phòng, nhà ở và các tiện ích sống, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở bất động sản mà còn ở khả năng hình thành các trung tâm kinh tế và cộng đồng mới. Về dài hạn, TOD có thể thay đổi cách con người sống, làm việc và tương tác với đô thị. Đây là xu hướng tất yếu khi bài toán không còn chỉ là mở rộng hạ tầng, mà là nâng cao chất lượng sống và tối ưu hiệu quả vận hành đô thị.
Nói cách khác, TOD không đơn thuần là mô hình giao thông, mà là chiến lược phát triển đô thị dài hạn.
Mô hình TOD và các phiên bản tiến hóa
Không ngẫu nhiên mà các siêu đô thị phát triển như Tokyo, Singapore, Anh Quốc hay Hong Kong luôn xem TOD là lời giải trung tâm cho bài toán quy hoạch đô thị. Mô hình này được xem là kim chỉ nam cho mọi chiến lược, với khả năng giải phóng áp lực giao thông và tối ưu hóa vận hành đô thị.
Lấy câu chuyện của Tokyo – một trong những biểu tượng TOD tiên tiến nhất toàn cầu. Tại đây, nhà ga không chỉ là trạm trung chuyển, người Nhật đã biến các nút giao thông thành lõi nén đô thị, tối ưu hoạt động sống nhộn nhịp, tích hợp nơi ở, thương mại, văn phòng, văn hóa và không gian công cộng.
TOD đã trải qua nhiều cấp độ tiến hóa. Ở giai đoạn TOD 1.0, nhà ga chỉ là điểm trung chuyển vật lý, không gian xung quanh tách rời đời sống đô thị. Khi áp lực dân số và nhu cầu thương mại tăng, các thành phố mở rộng chức năng nhà ga, dẫn đến TOD 2.0 với mô hình tích hợp công trình và tổ hợp tiện ích trong bán kính đi bộ. Bangkok là thí dụ điển hình với các tuyến tàu điện trên cao trở thành trục lõi kết nối trực tiếp với tổ hợp mua sắm, dịch vụ, kích hoạt nhịp sống kinh tế năng động.
TOD 3.0 đưa nhà ga trở thành lõi kết nối của hệ sinh thái đa chức năng. Tại Hong Kong, các khu phức hợp tích hợp văn phòng, khách sạn, bán lẻ và không gian công cộng được tổ chức liền mạch quanh ga tàu, kết nối bằng hệ thống skywalk đa tầng. Người dân có thể sống, làm việc, mua sắm và di chuyển trong cùng một hệ sinh thái đô thị khép kín.
Khi các siêu đô thị cạnh tranh về chất lượng sống, TOD 4.0 ra đời, ưu tiên trải nghiệm con người, không gian xanh và tính bền vững. Tokyo với dự án Azabudai Hills cho thấy cách thiên nhiên được đưa trở lại đô thị qua các khu rừng thẳng đứng, quảng trường mở và mạng lưới đi bộ ưu tiên con người, giảm phát thải carbon và tái cân bằng trải nghiệm sống.
Từ nền tảng đó, TOD 5.0 được SonKim Land đề xuất ứng dụng cho Khu đô thị phức hợp Ga Thủ Thiêm như một bước tiến tiếp theo. Ở phiên bản này, nhà ga không còn là hạ tầng giao thông hay tổ hợp thương mại, mà trở thành điểm đến tích hợp trải nghiệm, vận hành xuyên suốt 24/7. TOD 5.0 hướng đến kết nối sâu sắc giữa giao thông đa phương thức, thương mại toàn cầu, văn hóa bản địa và không gian sống cân bằng thân – tâm – trí. Đây là nơi con người không chỉ đi qua, mà muốn ở lại, tương tác và trải nghiệm như một phần của đời sống đô thị mới.
TOD 5.0 tại Thủ Thiêm: Tầm nhìn đô thị tương lai
SonKim Land hợp tác cùng nhiều đơn vị tư vấn quốc tế hàng đầu cho khu đô thị phức hợp ga Thủ Thiêm. Nikken Sekkei (Nhật Bản) phát triển ý tưởng quy hoạch; Nippon Koei (Nhật Bản) nghiên cứu ý tưởng nhà ga; Arup (Anh Quốc) phụ trách giao thông và kết nối nhằm hướng đến trải nghiệm TOD liền mạch. Sự đồng hành của các tên tuổi quốc tế góp phần đặt nét vẽ cho một công trình biểu tượng mới của Thành phố.
Theo định hướng đề xuất, lõi nhà ga sẽ đóng vai trò như trái tim, điều phối toàn bộ quần thể đô thị, kết nối trực tiếp từ vị trí trung tâm đến các trục giao thông và hệ thống công trình chung quanh. Dựa vào nền tảng lưu lượng dòng người khổng lồ từ nhà ga Thủ Thiêm tương lai, các dịch vụ hàng không và ký gửi hành lý sẽ được tích hợp nhằm tối ưu trải nghiệm di chuyển. Đặc biệt, mô hình check-in sớm và ký gửi hành lý trực tiếp đến sân bay, chưa từng triển khai tại Việt Nam, sẽ giúp hành khách không mất thời gian chờ đợi tại sân bay, có thể tận dụng thời gian lưu lại thành phố lâu hơn, kích cầu tiêu dùng với các hoạt động lưu trú, mua sắm, trải nghiệm dịch vụ, giải trí hoặc gặp gỡ đối tác. Qua đó nâng tầm toàn bộ trải nghiệm hành trình tại điểm đến quy mô hàng đầu Đông Nam Á. Đây là chiến lược nhằm tối đa hóa giá trị kinh tế của mô hình TOD, đưa nhà ga trở thành cực hút thương mại – du lịch mới và điểm đến mang tầm vóc khu vực.
Trong lịch sử phát triển đô thị toàn cầu, giá trị bền vững của một công trình không chỉ nằm ở quy mô hay tính biểu tượng kiến trúc, mà ở tầm nhìn phát triển: khả năng tái định hình cách con người sống, kết nối, di chuyển và vận hành trong đô thị, đồng thời tạo ra động lực tăng trưởng dài hạn cho thành phố.
