Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp và đổi mới, số lượng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã giảm mạnh từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 90 thế kỷ trước xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong số này, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối. Tính đến cuối năm 2025, tổng tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.
Vướng mắc trong cơ chế quản lý
Tuy nhiên, quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn chưa đạt kỳ vọng. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực được giao, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra. Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại. Chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa và chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn.
Theo Đề án cơ cấu lại được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đến hết năm 2025, Tổng công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) phải thoái toàn bộ vốn tại 14 doanh nghiệp và giảm tỷ lệ sở hữu tại một số đơn vị khác nhằm tập trung nguồn lực cho lĩnh vực lương thực, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, ông Nguyễn Vũ Hoan, thành viên Hội đồng thành viên (HĐTV) Vinafood 1 cho biết, ngành lương thực có biên lợi nhuận rất mỏng, quy mô nhiều doanh nghiệp nhỏ nên khó thu hút nhà đầu tư. "Nhiều phiên đấu giá không có nhà đầu tư tham gia, trong khi sự chồng chéo, thay đổi của các quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước tiếp tục làm chậm tiến độ cơ cấu lại doanh nghiệp", ông Hoan cho biết.
Tương tự, Tổng công ty Xi-măng Việt Nam (VICEM) phải hoàn thành thoái vốn tại 15 đơn vị trong giai đoạn 2024-2025. Tuy nhiên, đến nay doanh nghiệp mới hoàn tất thoái vốn tại Công ty CP Sông Đà 12. Ông Nguyễn Quốc Việt, Chủ tịch HĐTV VICEM cho biết, thị trường chưa thuận lợi, sức hấp dẫn của nhiều khoản đầu tư không cao khiến việc tìm kiếm nhà đầu tư gặp nhiều khó khăn. Cơ chế chuyển giao vốn cũng là một điểm nghẽn khi Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) hiện chỉ tiếp nhận phần vốn nhà nước trực tiếp, trong khi vốn tại các công ty con của VICEM được xác định là vốn của doanh nghiệp.
Nguyên nhân từ cơ chế và trách nhiệm
Tại Hội thảo "Tái cơ cấu DNNN: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng", ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) cho rằng, bên cạnh các yếu tố khách quan, kết quả cơ cấu lại DNNN thời gian qua còn chịu tác động từ nhiều vướng mắc trong cơ chế quản lý. Trước hết, quy định về phân công, phân cấp chưa đủ mạnh. Thẩm quyền quyết định đầu tư, nhất là đối với các dự án lớn hoặc có yếu tố rủi ro, chưa được trao đầy đủ cho doanh nghiệp. Nhiều trường hợp vẫn phải chờ ý kiến của cơ quan đại diện chủ sở hữu và các cơ quan liên quan, làm kéo dài thời gian triển khai. Việc giao mục tiêu, nhiệm vụ cho doanh nghiệp chủ yếu thông qua phê duyệt kế hoạch sản xuất, kinh doanh do doanh nghiệp đề xuất, trong khi công tác giám sát vẫn dựa chủ yếu vào báo cáo bằng văn bản, chưa ứng dụng rộng rãi các công cụ giám sát hiện đại.
Đồng thời, một số phương án cổ phần hóa chưa đủ hấp dẫn để thu hút nhà đầu tư, dẫn đến chào bán cổ phần lần đầu không thành công. Ngoài ra, một nguyên nhân chủ quan là vai trò và trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp cũng như cơ quan đại diện chủ sở hữu. “Vẫn còn tình trạng né tránh, e ngại trách nhiệm, thiếu chủ động trong triển khai cổ phần hóa, thoái vốn và có xu hướng chờ quyết định từ cấp trên đối với những nội dung thuộc thẩm quyền xử lý”, ông Linh nêu rõ.
Giải pháp: Trao thêm quyền chủ động cho DNNN
Bộ Tài chính nhận định, bối cảnh quốc tế tiếp tục tiềm ẩn nhiều bất định, từ chính sách thuế quan của Mỹ, căng thẳng thương mại đến xung đột địa chính trị sẽ tạo sức ép không nhỏ đối với nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực DNNN, hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển các tập đoàn kinh tế, tổng công ty và ngân hàng thương mại nhà nước quy mô lớn giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt các ngành, lĩnh vực chiến lược, đồng thời tăng cường liên kết với khu vực tư nhân và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Cùng với đó, Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15) được kỳ vọng tạo bước chuyển trong quản trị vốn nhà nước khi tăng cường phân cấp, phân quyền, trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp và giảm sự can thiệp hành chính. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đề xuất nhiều nhóm giải pháp nhằm đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại DNNN. Trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm của người đứng đầu, đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ vướng mắc về đầu tư và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước cần khai thác hiệu quả để đầu tư vào các dự án trọng điểm, có sức lan tỏa. Các cơ quan quản lý cần tăng cường liên kết giữa DNNN với khu vực tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
Đối với công tác cổ phần hóa và thoái vốn, Bộ Tài chính đề xuất giao cơ quan đại diện chủ sở hữu chủ động xây dựng, điều chỉnh danh mục doanh nghiệp thực hiện theo từng giai đoạn thay vì áp dụng danh mục cố định cho cả giai đoạn. Xác định cơ cấu lại DNNN là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với đổi mới quản trị, tổ chức bộ máy, cơ cấu vốn và tài sản, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động và phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực DNNN trong nền kinh tế.
Còn theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách tiếp cận về tái cơ cấu DNNN. Theo đó, tái cơ cấu không chỉ là sắp xếp, sáp nhập hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh và phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực DNNN theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW. Vị chuyên gia này cho rằng, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, đất đai và nghĩa vụ pháp lý. Đây là những "điểm nghẽn" kéo dài đang cản trở quá trình cổ phần hóa và cơ cấu lại doanh nghiệp. Bộ Tài chính cần rà soát, phân loại các vướng mắc theo thẩm quyền để đề xuất Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ, ngành ban hành cơ chế xử lý, thậm chí nghiên cứu một nghị quyết chuyên đề nếu cần thiết.
Bên cạnh đó, cần nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế nhưng phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập. Việc tái cơ cấu cũng cần chuyển mạnh từ tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Ông Phan Đức Hiếu đề xuất: “Cần nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước hoạt động theo cơ chế thị trường, có quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư và tái cơ cấu vốn, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và sức cạnh tranh của khu vực DNNN trong giai đoạn tới”.
