Cuốn sách Mông học thê giai do nhà xuất bản Phát Toàn, Librairie - Imprimeur, tọa lạc tại số 55-57-59 đường Ormay (nay là đường Mạc Thị Bưởi, Sài Gòn) ấn hành vào tháng 10 năm 1910. Sách có khổ 13x21 cm, dày 56 trang. Trong lời Tựa, tác giả Nguyễn An Khương đã nêu rõ mục đích biên soạn: Ông cho rằng nghĩa lý trong thiên hạ rất rộng lớn, trong khi tầm hiểu biết của trẻ em còn hạn chế; nếu dạy những điều cao xa vượt quá khả năng, trẻ sẽ không thể tiếp thu. Do đó, ông đã tham khảo các sách tập đọc phương Tây, kết hợp với những lời dạy của thánh nhân, lấy đức dục, trí dục và thể dục làm ba trụ cột để soạn nên Mông học thê giai, nhằm giúp học trò nhỏ noi theo, dễ dàng trở thành người tốt trong tương lai. Ông tin rằng đây là cách giúp các em vươn tới những tầm cao mới.
Cuối mỗi bài học, sách in nghiêng những lời răn dạy, tóm tắt nội dung bài. Ví dụ, bài học thứ 51 có tựa đề Thằng Học kể về một cậu bé năm tuổi tên Học, cha đi buôn xa, mẹ làm thơ gửi thăm. Cậu xem thơ xong liền lấy giấy bút vẽ bậy rồi đưa mẹ nhờ gửi cho cha. Mẹ cười bảo: Con viết như vậy cha con đọc không được. Thằng Học hỏi: Vậy viết sao cho cha đọc được? Mẹ nói: Nếu con muốn viết thư cho cha, phải đi học trước đã. Thằng Học hỏi: Đi học ở đâu? Mẹ chỉ trường học. Thằng Học nói: Mai mẹ dậy sớm dắt con đến đó học. Mẹ rất mừng, sáng hôm sau dắt con đến trường. Lời răn cuối bài nhấn mạnh: Đứa trẻ năm tuổi đã ham học để viết thư cho cha; những đứa lớn hơn càng phải gắng chí học hành, nếu dốt nát nhờ người viết thư sẽ bị chê cười và lộ tâm sự, đó là điều hại lớn.
Qua những tài liệu ít ỏi này, có thể thấy cách biên soạn sách giáo khoa thời đó đã thay đổi đáng kể theo năm tháng, đặc biệt về phương pháp. Thay vì chỉ trích giải thích luân lý, đạo đức khô khan, các nhà giáo dần lồng ghép nội dung vào những mẩu chuyện ngắn, giúp học trò dễ nhớ và tiếp thu hơn. Có lẽ, về sau khi biên soạn Quốc văn giáo khoa thư (do Nha học chính Đông Pháp xuất bản), nhóm tác giả Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc và Đỗ Thận cũng áp dụng hướng này. Các bài tập đọc ngắn gọn, dễ hiểu, nhân vật thường đối đáp qua lại để làm rõ ý nghĩa giáo dục. Những mẩu chuyện như thế đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều thế hệ học sinh, đến nay nhiều người đầu bạc vẫn nhớ những bài học trong Quốc văn giáo khoa thư.
Chương trình dạy chữ Nho theo hệ thống Pháp - Việt
Ngày 21 tháng 12 năm 1917, Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut ban hành nghị định về Quy chế chung ngành giáo dục Đông Dương. Theo đó, việc dạy chữ Nho trong các trường công lập bậc Tiểu học Pháp - Việt được quy định như sau: Ở các lớp sơ đẳng tiểu học không toàn cấp, chữ Nho không phải môn bắt buộc. Trường nào muốn dạy phải có sự thỏa thuận của phụ huynh, Hội đồng kỳ mục xã và Hiệu trưởng. Thầy đồ chỉ được dạy một tiếng rưỡi mỗi tuần, vào sáng thứ Năm. Mọi hoạt động của thầy đồ trong giờ dạy đều bị giám sát chặt chẽ, và Hiệu trưởng không được vắng mặt. Học trò có thể tự do lựa chọn học hay không. Đối với trường tiểu học toàn cấp (có đủ các lớp từ Dự bị, Sơ đẳng, Trung đẳng đến Cao đẳng tiểu học), việc dạy chữ Nho phải được Thống đốc tham khảo ý kiến Hội đồng hàng tỉnh mới được chấp thuận.
Dựa vào cuốn sách giáo khoa Hán tự quy giản dày 60 trang, khổ 13x19 cm của thầy Hồ Ngọc Cẩn, có thể hiểu thêm về cách học chữ Nho thời đó. Một điều thú vị là sách này, ngoài bìa ghi rõ Hong Kong - Imprimerie de la Société des Missions Étrangères. Theo Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm, thời đó sách quốc ngữ được in không chỉ ở Hồng Kông mà còn ở La Mã, Bengal (Ấn Độ) hoặc Bangkok. Trong lời Tựa, tác giả cho biết mượn nhiều từ sách của thầy Prémare và thầy Chouzy, thêm một ít điều khác để soạn quyển Mẹo này, giúp những người biết tiếng Latinh hoặc tiếng Pháp dễ học chữ Nho. Tác giả kết luận: Học trò phải học rõ ý tứ các chữ để hiểu sách và đặt bài đúng phép chữ Nho. Sách biên soạn dễ hiểu, dùng tiếng Pháp giải thích chữ Nho. Ví dụ: Chữ Nho cũng có Article như tiếng Pháp và tiếng Việt. Tiếng Việt quen dùng con nọ, sự kia, cái này... là Article. Article đặt trước như Le, La, Les trong tiếng Pháp; trong chữ Nho, những chữ con, cái... thường dùng ba chữ kỳ, chi, giả.
Còn học môn toán thì sao? Xin hẹn bài tiếp theo.
