Khi tiếng chuông báo hiệu giờ làm bài vang lên tại các điểm thi gaokao, hàng chục nghìn camera đồng loạt ghi hình. Hình ảnh từ các phòng thi được truyền trực tiếp về trung tâm điều hành, nơi đội ngũ giám sát theo dõi cùng lúc hàng trăm phòng thi. Một hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) liên tục phân tích chuyển động của thí sinh, sẵn sàng cảnh báo bất kỳ hành vi bất thường nào. Đây là một lớp trong cỗ máy chống gian lận quy mô lớn được Trung Quốc vận hành nhằm bảo vệ kỳ thi tuyển sinh đại học khắc nghiệt bậc nhất thế giới.
Hằng năm, hơn 10 triệu thí sinh bước vào gaokao, biến kỳ thi này trở thành một trong những kỳ thi lớn nhất hành tinh. Chính vì quy mô khổng lồ, bảo đảm tính công bằng trở thành ưu tiên hàng đầu của chính quyền. Bất kỳ vụ gian lận nào được phát hiện cũng có thể gây rung chuyển niềm tin của xã hội vào hệ thống tuyển sinh đại học, từ đó đặt ra áp lực phải kiểm soát chặt chẽ ở mọi khâu, từ bảo mật đề thi, tổ chức thi, giám sát phòng thi tới chấm điểm và công bố kết quả.
Đề gaokao được bảo vệ như tài liệu mật quốc gia
Theo Washington Post, trước khi kỳ thi diễn ra, đề gaokao được xếp vào nhóm tài liệu bí mật quốc gia. Các túi đề được cất giữ trong kho chuyên dụng với nhiều lớp khóa an ninh. Muốn mở kho, phải có nhiều người được ủy quyền cùng sử dụng các chìa khóa khác nhau tại cùng một thời điểm. Quá trình vận chuyển đề tới các điểm thi cũng được camera và lực lượng an ninh giám sát nghiêm ngặt, hạn chế tối đa nguy cơ rò rỉ.
Việc chống gian lận không chỉ dừng lại ở khâu bảo mật. Sau hàng loạt vụ việc chấn động trong thập niên 2010, gồm các đường dây thi hộ và sử dụng thiết bị điện tử tinh vi, Trung Quốc đã sửa đổi Luật Hình sự. Theo quy định mới, gian lận trong các kỳ thi quốc gia bị coi là tội phạm, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự và phạt tù.
Từ cổng an ninh thông minh tới sinh trắc học
Trước mỗi mùa thi, Bộ Giáo dục Trung Quốc phối hợp với lực lượng công an, cơ quan quản lý không gian mạng và chính quyền địa phương mở chiến dịch truy quét toàn quốc. Các lực lượng chức năng xử lý đường dây bán thiết bị gian lận, dịch vụ thi hộ, quảng cáo “chạy điểm”, đồng thời gỡ bỏ thông tin rao bán đề thi giả mạo trên Internet. Nhờ đó, nhiều kênh tiếp tay cho gian lận bị bóp nghẹt ngay từ trước khi kỳ thi bắt đầu.
Tại điểm thi, thí sinh phải đi qua cổng dò kim loại có khả năng phát hiện thiết bị điện tử, sau đó tiếp tục được kiểm tra bằng máy quét cầm tay trước khi vào phòng. Bộ Giáo dục Trung Quốc nhấn mạnh chỉ cần mang điện thoại, đồng hồ thông minh hoặc kính thông minh vào phòng thi, dù chưa sử dụng, thí sinh vẫn bị coi là vi phạm quy chế và có thể bị xử lý như hành vi gian lận. Một số địa phương còn tăng cường xác minh danh tính bằng công nghệ nhận diện khuôn mặt hoặc sinh trắc học, ngăn chặn tình trạng giả danh đi thi hộ.
AI giám sát diễn biến từng phòng thi
Theo China Daily, hầu hết phòng thi gaokao đều lắp camera ghi hình toàn bộ quá trình làm bài. Hình ảnh được truyền trực tiếp về trung tâm điều hành, nơi các cán bộ theo dõi hàng trăm phòng thi cùng lúc. Điểm mới trong những năm gần đây là hệ thống AI được huấn luyện để nhận diện những hành vi bất thường, chẳng hạn nhìn bài quá lâu về một hướng, trao đổi với người khác, chuyền giấy hoặc có cử động đáng ngờ.
AI không tự động kết luận vi phạm. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, hệ thống chỉ gửi cảnh báo để cán bộ giám sát xem lại hình ảnh và ra quyết định cuối cùng. Cách tiếp cận này giúp giảm tải cho giám thị nhưng vẫn đặt con người ở vị trí xử lý, tránh kết luận máy móc. Ngoài AI, các điểm thi còn sử dụng máy phá sóng để ngăn truyền nhận dữ liệu trái phép. Lực lượng công an cũng kiểm tra thiết bị vô tuyến quanh khu vực thi nhằm phát hiện các đường dây hỗ trợ gian lận từ bên ngoài.
Nền tảng AI khóa tính năng giải đề trong giờ thi
Một biện pháp mới xuất hiện từ năm 2025 là sự tham gia trực tiếp của các công ty công nghệ. Trong thời gian diễn ra gaokao, nhiều nền tảng AI lớn của Trung Quốc như DeepSeek, Doubao của ByteDance, Tencent Yuanbao và các sản phẩm của Alibaba đồng loạt tạm khóa chức năng nhận diện ảnh đề thi hoặc giải bài tập. Khi người dùng tải ảnh đề lên trong khung giờ thi, hệ thống từ chối xử lý và hiển thị thông báo rằng tính năng này tạm dừng để bảo đảm công bằng cho kỳ thi.
Sự phối hợp này cho thấy cuộc chiến chống gian lận gaokao đã vượt ra ngoài khuôn khổ ngành giáo dục, trở thành nhiệm vụ chung của cả hệ sinh thái công nghệ. Khi các mô hình AI ngày càng có khả năng giải đề chính xác, việc khóa tính năng trong giờ thi được xem là rào cản hiệu quả, ngăn thí sinh lợi dụng công cụ hiện đại để có được lợi thế không công bằng.
Chấm điểm nhiều vòng, kết quả chỉ công bố qua cổng chính thức
Theo People's Daily, quy trình chấm điểm gaokao được thiết kế để giảm tối đa sự can thiệp của yếu tố chủ quan. Ngay sau khi bài thi được số hóa, toàn bộ thông tin cá nhân của thí sinh sẽ được mã hóa. Giám khảo chỉ nhìn thấy nội dung bài làm mà không biết bài đó là của ai. Với các môn tự luận, bài thi không được giao nguyên vẹn cho một người chấm mà bị cắt thành từng câu hỏi, phân phối ngẫu nhiên cho nhiều giám khảo khác nhau. Mỗi người chỉ phụ trách một phần rất nhỏ, không thể biết toàn bộ bài cũng như tổng điểm của thí sinh.
Mỗi câu trả lời được ít nhất hai giám khảo chấm độc lập. Nếu điểm số chênh lệch vượt ngưỡng cho phép, bài tự động chuyển sang giám khảo thứ ba hoặc hội đồng trọng tài để quyết định. Cơ quan quản lý còn lấy mẫu ngẫu nhiên để kiểm tra chất lượng chấm thi và rà soát toàn bộ bài phải chấm lần ba nhằm bảo đảm tính thống nhất. Khu vực chấm thi được quản lý theo chế độ khép kín: máy chủ lưu trữ dữ liệu đặt trong phòng riêng, có camera hoạt động 24/24 và lực lượng bảo vệ thường trực. Những người có quan hệ thân nhân với thí sinh hoặc có nguy cơ xung đột lợi ích đều không được tham gia hội đồng chấm thi.
Sau khi hoàn tất, kết quả chỉ được công bố qua cổng thông tin chính thức của từng địa phương. Bộ Giáo dục Trung Quốc đồng thời cảnh báo thí sinh và phụ huynh không truy cập website giả mạo, không tin vào quảng cáo “xem điểm sớm” hay “chạy điểm” trên mạng để tránh bị lừa đảo và chiếm đoạt tài sản.
