Hai cuốn sách 'gối đầu giường' về phát triển bản thân
Nhắc đến những cuốn sách trong dòng phát triển bản thân, thúc đẩy năng suất làm việc, Deep Work (tựa Việt: Làm ra làm chơi ra chơi) của Cal Newport và Atomic Habits (tựa Việt: Thay đổi tí hon - Hiệu quả bất ngờ) của James Clear luôn là hai cái tên được nhiều người đánh giá xứng đáng có mặt trên giá sách. Tuy nhiên, hai cuốn sách lại giải quyết những vấn đề hoàn toàn khác nhau. Nếu đọc cả hai mà không hiểu rõ mỗi cuốn thực sự giúp giải quyết điều gì - và điều gì nằm ngoài phạm vi của nó - thì rất dễ không tận dụng được hết giá trị của cả hai, theo Lena Fischer, biên tập viên Tâm lý học tại trang web review sách Editors Reads.
Tầm quan trọng của kỹ năng làm việc tập trung
Deep Work mở đầu bằng một luận điểm táo bạo: khả năng làm việc sâu - khái niệm mà Newport định nghĩa là 'những hoạt động chuyên môn được thực hiện trong trạng thái tập trung tuyệt đối, không bị phân tâm, đủ để đẩy năng lực nhận thức đến giới hạn' - đang đồng thời trở nên hiếm hoi hơn và giá trị hơn. Hai xu hướng này kết hợp với nhau đồng nghĩa những ai rèn luyện được khả năng ấy sẽ phát triển vượt trội, còn những người không làm được sẽ dần bị bỏ lại phía sau.
Newport xây dựng lập luận của mình dựa trên ba nền tảng, mỗi nền tảng chiếm một phần trong nửa đầu cuốn sách. Lập luận về kinh tế dựa trên công trình của hai nhà kinh tế Erik Brynjolfsson và Andrew McAfee, những người cho rằng nền kinh tế tri thức tưởng thưởng cho những ai biết làm việc cùng máy móc thông minh và tạo ra sản phẩm chất lượng cao - cả hai đều đòi hỏi khả năng tập trung bền bỉ. Lập luận về thần kinh học dựa trên khoa học nhận thức: làm việc sâu giúp con người đạt trạng thái 'dòng chảy', từ đó phát triển kỹ năng và tạo cảm giác ý nghĩa theo cách mà công việc bị chia nhỏ, gián đoạn không bao giờ có thể mang lại. Lập luận mang tính triết học có lẽ là phần thú vị nhất. Dẫn từ Carl Jung đến Mark Twain, Newport cho rằng một cuộc sống được tổ chức quanh sự tập trung sâu không chỉ hiệu quả hơn mà còn đáng sống hơn.
Nửa sau cuốn sách là cẩm nang thực hành để xây dựng điều Newport gọi là 'thực hành làm việc sâu': lựa chọn triết lý sắp xếp thời gian, xây dựng nghi thức kết thúc ngày làm việc, rèn luyện khả năng tập trung thông qua luyện tập có chủ đích và thiết kế môi trường làm việc nhằm chống lại sức hút của sự xao nhãng. Newport khá quyết liệt trong quan điểm của mình. Ông không muốn giúp người đọc kiểm tra email hiệu quả hơn. Ông muốn họ tự hỏi liệu phần lớn những gì đang chiếm thời gian làm việc mỗi ngày của mình có thực sự đáng để làm hay không.
Thói quen nhỏ tạo nên kết quả phi thường
Atomic Habits lại được xây dựng quanh một luận điểm tưởng như rất đơn giản: nếu mỗi ngày bạn tiến bộ 1%, thì sau một năm, bạn sẽ giỏi hơn khoảng 37 lần. Phép tính này hoàn toàn chính xác. Nhưng điều quan trọng hơn là ý nghĩa đằng sau nó: kết quả không đến từ những quyết định được đưa ra trong khoảnh khắc đầy động lực, mà đến từ những hệ thống khiến hành vi đúng trở thành lựa chọn dễ dàng nhất.
Trọng tâm của James Clear là '4 quy luật thay đổi hành vi', được phát triển từ mô hình vòng lặp hình thành thói quen. Theo đó muốn xây dựng một thói quen tốt, hãy: khiến tín hiệu trở nên rõ ràng, khiến hành động trở nên hấp dẫn, khiến việc thực hiện trở nên dễ dàng, khiến kết quả mang lại cảm giác thỏa mãn. Muốn từ bỏ một thói quen xấu thì làm ngược lại bốn nguyên tắc trên. Khung lý thuyết này đủ đơn giản để ghi nhớ nhưng cũng đủ cụ thể để tạo ra những chiến lược có thể áp dụng ngay.
Bên cạnh đó, những kỹ thuật triển khai chính là đóng góp được trích dẫn nhiều nhất của cuốn sách: Xếp chồng thói quen - gắn một hành động mới vào một hành động đã có sẵn theo công thức: 'Sau khi tôi (thói quen hiện tại), tôi sẽ (thói quen mới)' - là một trong những kỹ thuật thay đổi hành vi đáng tin cậy nhất. Quy tắc hai phút giải quyết nguyên nhân khiến phần lớn thói quen thất bại: không phải thiếu động lực mà là có quá nhiều trở ngại ngay từ bước bắt đầu. Chương nói về thiết kế môi trường cũng đưa ra lập luận, dựa trên nhiều nghiên cứu, rằng cách một người sắp xếp không gian sống dự đoán hành vi của họ chính xác hơn nhiều so với ý chí.
Điều khiến Atomic Habits có sức sống lâu dài lại nằm ở cách Clear diễn giải bản sắc cá nhân. Theo ông, những thói quen bền vững nhất không xuất phát từ mục tiêu mà từ việc bạn tin mình là ai. Một người cố gắng viết nhiều hơn đang theo đuổi một kết quả. Một người coi mình là nhà văn đang bỏ một 'phiếu bầu' cho bản sắc đó mỗi lần ngồi xuống bàn viết. Những 'phiếu bầu' ấy tích lũy theo thời gian. Bản sắc dần được củng cố. Ý tưởng này không hoàn toàn mới, khi William James từng nói đến từ thế kỷ XIX, nhưng cách James Clear diễn giải và ứng dụng nó có lẽ là phiên bản rõ ràng và thực tế nhất trong dòng sách phổ thông.
Sự bổ sung hoàn hảo giữa hai cuốn sách
Theo Lena Fischer, hai cuốn sách bổ sung cho nhau theo một cách cụ thể đáng được làm rõ. Deep Work xác định mục tiêu: những phiên làm việc dài, không bị gián đoạn, đòi hỏi cao về mặt nhận thức, tích lũy thành các kỹ năng và kết quả mà công việc hời hợt không thể tạo ra. Atomic Habits cung cấp cơ chế để đạt được mục tiêu đó một cách nhất quán: thiết kế môi trường giúp các phiên làm việc chuyên sâu trở nên tự động, việc xây dựng thói quen giúp gắn kết chúng với các thói quen hiện có, và cam kết dựa trên bản sắc giúp việc tham gia trở thành sự thể hiện con người bạn chứ không phải là một hành động của ý chí.
Fischer khuyên nên đọc Deep Work trước, sau đó là Atomic Habits, với khoảng cách khoảng một tuần giữa hai cuốn. Trong khoảng thời gian đó, hãy xác định một hành vi cụ thể mà bạn muốn xây dựng, chẳng hạn: dành một khoảng thời gian cố định mỗi ngày để làm việc sâu, quy định thời điểm kiểm tra email hoặc tạo một nghi thức buổi sáng. Khi mở Atomic Habits, độc giả sẽ có ngay một mục tiêu cụ thể để áp dụng tất cả những gì James Clear hướng dẫn. Nhờ đó, bạn không chỉ hiểu lý thuyết mà còn có thể biến nó thành hành động thực tế, giúp cải thiện năng suất và chất lượng công việc một cách bền vững.
Tóm lại, cả hai cuốn sách đều là những tác phẩm kinh điển về phát triển bản thân, nhưng mỗi cuốn có một sứ mệnh riêng. Deep Work tập trung vào việc tạo ra những khoảng thời gian tập trung cao độ để tạo ra giá trị đích thực, trong khi Atomic Habits cung cấp công cụ để biến những thói quen tốt thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống. Kết hợp cả hai, bạn sẽ có một hệ thống toàn diện để đạt được hiệu quả vượt trội trong công việc và cuộc sống.
