Thời gian qua xuất hiện nhiều đề xuất về giải pháp cho kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, cao đẳng. GS-TSKH Đỗ Đức Thái (Khoa Toán - Tin, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội) cho rằng đây là công việc rất khó khăn và phức tạp. Hệ thống thi cử từ năm 1971 đến nay đã trải qua nhiều lần cải cách nhằm cân bằng giữa chất lượng tuyển sinh, giảm áp lực cho học sinh và tiết kiệm chi phí xã hội, nhưng vẫn bộc lộ bất cập.
Ba nguyên tắc cốt lõi cho cải cách thi cử
GS Đỗ Đức Thái nhấn mạnh ba nguyên tắc cần thống nhất. Thứ nhất, kiên trì tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản giáo dục, hướng tới thi gọn nhẹ, giảm áp lực và tốn kém, vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh.
Thứ hai, không quay lại tình trạng các trường đại học đồng loạt tổ chức thi riêng. Luật Giáo dục ĐH hiện hành giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các trường, nhưng nếu hàng trăm trường cùng tự tổ chức thi kiểu truyền thống như trước năm 2015 sẽ gây tốn kém cho xã hội. Thí sinh phải di chuyển vất vả, tính khách quan khó đồng đều, dễ nảy sinh tiêu cực so với một kỳ thi quốc gia chuẩn hóa.
Thứ ba, từng bước hiện đại hóa, số hóa quy trình thi. Khai thác chuyển đổi số và công nghệ mới để tổ chức thi gọn nhẹ, giảm áp lực, tốn kém, vẫn đảm bảo độ tin cậy và đánh giá đúng năng lực, giảm can thiệp của con người.
Giải pháp kiểm tra đánh giá cuối năm thay thi tốt nghiệp
GS Đỗ Đức Thái đề xuất giải pháp gồm hai khía cạnh, dự kiến thực hiện từ năm học 2028-2029. Thứ nhất, cuối mỗi năm học lớp 10, 11, 12 tổ chức kỳ kiểm tra đánh giá toàn quốc bằng hình thức thi trên máy tính đối với đa số, kết hợp thi trên giấy ở vùng khó khăn. Đề kiểm tra chuẩn hóa dạng trắc nghiệm, chấm hoàn toàn bằng phần mềm, có sử dụng AI. Học sinh được kiểm tra theo cụm trường hoặc từng trường.
Thứ hai, kết quả ba kỳ kiểm tra kết hợp với học bạ là căn cứ xét công nhận tốt nghiệp THPT. Việc công nhận và cấp bằng do Hội đồng giáo dục mỗi trường THPT đảm nhận theo quy định.
Phương thức này có ưu điểm: không còn kỳ thi tốt nghiệp cuối lớp 12, tách bạch xét tốt nghiệp với tuyển sinh đại học, giảm áp lực và tiêu cực. Các kỳ kiểm tra hằng năm trên diện rộng cung cấp thông tin tin cậy về thực trạng giáo dục phổ thông cho nhà quản lý. Điều này vẫn đảm bảo hai mục tiêu: đánh giá và xét công nhận tốt nghiệp cho học sinh lớp 12, đồng thời cung cấp dữ liệu quản lý.
Giải pháp thành lập trung tâm khảo thí độc lập
Giải pháp thứ hai gồm bốn khía cạnh, cũng từ năm học 2028-2029. Thứ nhất, hình thành các trung tâm khảo thí độc lập sử dụng cùng cấu trúc định dạng đề thi và tối ưu nhất là cùng ngân hàng đề thi. Các trung tâm này xây dựng ngân hàng đề, tổ chức thi chuẩn hóa hiện đại, cung cấp kết quả minh bạch cho các cơ sở giáo dục. Các trường đại học có thể yên tâm sử dụng chung kết quả để tuyển sinh, tiết kiệm nguồn lực quốc gia và giảm áp lực cho học sinh.
Thứ hai, Bộ GD-ĐT cần sớm công bố các tổ hợp xét tuyển hợp lý. Hiện nay, mỗi trường đại học có nhiều phương thức và tổ hợp xét tuyển khác nhau, gây bất cập. Cần quy định số lượng tổ hợp xét tuyển nhất định cho tất cả ngành; các ngành gần nhau phải dùng chung tổ hợp.
Thứ ba, căn cứ vào tổ hợp xét tuyển, sớm công bố định dạng và cấu trúc đề thi các môn, khai thác chuyển đổi số và công nghệ mới, xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa. Khi thi trên máy tính, phần mềm tự động chọn ngẫu nhiên đề từ ngân hàng, chấm điểm ngay. Đề thi không nhất thiết giống nhau nhưng tương đương về nội dung, độ khó. Cách làm này loại bỏ in ấn, rọc phách, tiêu cực, lộ đề, tráo bài.
Thứ tư, các trung tâm khảo thí tổ chức thi nhiều lần trong năm, kết hợp với các đại học uy tín, mỗi thí sinh có thể tiếp cận địa điểm thi trong phạm vi 120 km. Giải pháp này giảm áp lực và tốn kém cho xã hội, triệt tiêu tiêu cực.
Kế hoạch triển khai và ý kiến chuyên môn
Trong thời gian chưa triển khai giải pháp mới, cần tiếp tục cách làm hai năm 2025, 2026 vì đó là phương án khả dĩ nhất. Giải quyết vấn đề thi tốt nghiệp và tuyển sinh đòi hỏi ngành giáo dục vững tin thực hiện đúng chủ trương, bình tĩnh xem xét thấu đáo.
Ông Huỳnh Văn Chương, Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD-ĐT), cho biết đã trình Thủ tướng phê duyệt Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036. Dự kiến từ năm 2027, triển khai tại một số điểm thi song song với thi trên giấy; thí sinh thi trên máy tính và trên giấy sử dụng chung nội dung đề thi đối với môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu về phương thức làm bài.
Về tổ chức nhiều ca thi, ông Chương nhấn mạnh: 'Các đề thi không nhất thiết giống hệt nhau nhưng phải tương đương về nội dung, độ khó và khả năng đo lường. Chỉ khi tính tương đương được bảo đảm thông qua ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, thử nghiệm thực tế và các phương pháp khoa học khảo thí thì mới tổ chức nhiều ca, bảo đảm thí sinh không có lợi thế hoặc bất lợi.'
Định hướng quan trọng của đề án là ứng dụng công nghệ tự động hóa tối đa các công đoạn, giảm sai sót, hạn chế can thiệp chủ quan của con người, như tự động hóa quy trình tổ chức thi, giám sát hệ thống, chấm thi và sử dụng AI hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa.
