Tuyển thẳng đại học: Băn khoăn về tính thực chất của giải thưởng khoa học kỹ thuật
Việc tuyển thẳng đại học đối với học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế về khoa học kỹ thuật không phải là quy định bắt buộc, mà phụ thuộc vào quyền tự chủ của từng trường. Đến năm 2026, hai trường đại học lớn đã công bố không áp dụng diện này, bao gồm Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và Trường Đại học Ngoại thương. Trong đó, Trường Đại học Ngoại thương không tuyển thẳng mà chỉ áp dụng chính sách ưu tiên trong xét tuyển, cộng tối đa 3 điểm cho thí sinh.
Lý do từ phía các trường đại học
Nhiều trường đại học cho rằng, tuyển thẳng cần dựa trên các tiêu chí chuẩn hóa theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế ở các môn văn hóa hoặc năng khiếu thể dục, thể thao, nghệ thuật thường được đánh giá là có nền tảng học thuật rõ ràng hơn, đảm bảo tính công bằng và đồng đều trong đánh giá. Các phương thức như điểm thi tốt nghiệp THPT, bài thi đánh giá năng lực hoặc kỳ thi riêng có cấu trúc thống nhất, cho phép so sánh hàng chục, hàng trăm nghìn thí sinh trên cùng một thước đo. Những em đạt điểm cao qua các kỳ thi này được cho là có nền tảng kiến thức phổ thông vững vàng để theo học 4-5 năm đại học. Cách làm này cũng được xem là công bằng hơn với học sinh vùng khó, nơi điều kiện nghiên cứu khoa học còn hạn chế.
Trong khi đó, một đề tài khoa học, dù xuất sắc, vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như lĩnh vực, điều kiện phòng thí nghiệm, sự hỗ trợ và năng lực của giáo viên hướng dẫn. Việc chấm thi có thể nghiêm túc nhưng khó tránh khác biệt trong đánh giá. Từ góc độ quản lý, các trường cần đảm bảo thí sinh trúng tuyển có đủ nền tảng toán học, khoa học, ngoại ngữ và kiến thức cơ bản; một dự án thành công chưa chắc phản ánh đầy đủ những năng lực đó.
Nghi ngại về mức độ "thực chất" của đề tài
Một nguyên nhân khác, ít được nói công khai nhưng tồn tại trong thực tế, là sự nghi ngại về mức độ "thực chất" của một số đề tài. Có những trường hợp học sinh được hỗ trợ mạnh từ giảng viên đại học, nhà khoa học; có đề tài được đầu tư thiết bị đắt tiền mà không phải trường nào cũng có điều kiện. Nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, giải thưởng có thể phản ánh cả điều kiện và mạng lưới hỗ trợ, chứ không chỉ năng lực cá nhân. Đã từng có trường hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo hủy kết quả và thu hồi giải nhất cuộc thi Nghiên cứu Khoa học Kỹ thuật cấp quốc gia. Vì thế, một số trường đại học chọn cách an toàn: không tuyển thẳng, hoặc chỉ ưu tiên ở mức cộng điểm. Đó là cách họ tự bảo vệ uy tín đầu vào.
Khi "năng lực" bị hiểu theo hai cách khác nhau
Việc một số trường đại học không tuyển thẳng học sinh đoạt giải khoa học kỹ thuật cho thấy sự khác biệt trong cách hiểu về "năng lực". Ở phổ thông, năng lực là khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, nghiên cứu và sáng tạo. Trong khi đó, nhiều trường đại học vẫn coi năng lực đầu vào chủ yếu là khả năng làm tốt các bài thi chuẩn hóa, như thi tốt nghiệp, thi đánh giá năng lực, hay thi học sinh giỏi các môn. Hai cách tiếp cận đều có cơ sở, nhưng nếu thiếu sự liên thông sẽ tạo ra thông điệp mâu thuẫn: khuyến khích học sinh sáng tạo, song khi tuyển sinh lại đặt nặng điểm số. Điều này có thể làm giảm động lực nghiên cứu và khiến phụ huynh cân nhắc việc đầu tư cho con theo đuổi khoa học.
Việc không tuyển thẳng là quyền tự chủ và có thể phù hợp với mục tiêu đào tạo. Tuy nhiên, nếu học sinh đoạt giải cao quốc gia, quốc tế vẫn phải cạnh tranh bằng điểm thi (có cộng điểm thêm), giá trị khích lệ sẽ phần nào thu hẹp. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới đổi mới sáng tạo, nuôi dưỡng đam mê nghiên cứu từ phổ thông là chiến lược dài hạn. Thầy Lê Công Long, giáo viên vật lý Trường THPT Quảng Trị (tỉnh Quảng Trị), người đã hướng dẫn nhiều học sinh đoạt giải quốc gia và 2 giải quốc tế về khoa học kỹ thuật (năm 2017 và 2025), cho biết những học sinh say mê nghiên cứu thường có nền tảng khoa học tốt, khả năng tự học và trình bày bằng tiếng Anh. Dù vậy, ông cũng cho rằng học sinh cần chọn đúng ngành, đúng trường, vì thành tích khoa học kỹ thuật không phải lúc nào cũng phù hợp với mọi lĩnh vực đào tạo.
Cần cách tiếp cận đa dạng và liên thông chính sách
Tự chủ đại học không chỉ là quyền lựa chọn phương thức tuyển sinh, mà còn là trách nhiệm định hình triết lý đào tạo. Nếu muốn trở thành trung tâm nghiên cứu, các trường cần chủ động thu hút những học sinh sớm bộc lộ năng lực nghiên cứu. Một cơ chế tuyển thẳng có điều kiện - đúng ngành, có phỏng vấn chuyên môn và yêu cầu nền tảng học thuật tối thiểu - có thể là giải pháp hiệu quả. Thay vì loại bỏ hoàn toàn, các trường có thể xây dựng tiêu chí riêng để đánh giá sâu hồ sơ nghiên cứu.
Ở nhiều quốc gia, hồ sơ nghiên cứu, thư giới thiệu và bài luận cá nhân là thành tố quan trọng trong xét tuyển. Việt Nam có thể chưa thay đổi ngay, nhưng khó đứng ngoài xu hướng đánh giá toàn diện. Việc xuất hiện phương thức xét tuyển bằng hồ sơ ở Việt Nam cho thấy những tín hiệu mở đầu cho cách tiếp cận đa dạng hơn. Vấn đề không nằm ở việc trường THPT hay đại học mà ở sự thiếu liên thông chính sách. Khi chương trình phổ thông khuyến khích phát triển năng lực nghiên cứu, tuyển sinh đại học cũng cần cơ chế ghi nhận tương xứng; nếu không, mục tiêu "phát triển năng lực" dễ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
