Với gần 2,6 triệu học sinh và khoảng 180.000 cán bộ, giáo viên, nhân viên tại 3.428 cơ sở giáo dục các cấp, hệ thống giáo dục của TP.HCM có quy mô lớn nhất cả nước. Thành phố đang đứng trước áp lực kép từ việc sáp nhập và biến động dân số, gây ra nhiều thách thức trong việc đảm bảo chất lượng giáo dục.
Quá tải cục bộ tại các khu vực trọng điểm
Tính trung bình mỗi năm, TP.HCM tăng cơ học từ 50.000 đến 60.000 học sinh, trong đó khoảng 24% học sinh không thường trú. Điều này dẫn tới quá tải cục bộ ở các khu công nghiệp, khu chế xuất và khu đô thị mới. Tình trạng này phá vỡ sĩ số chuẩn, cản trở mục tiêu học 2 buổi/ngày và chỉ tiêu trường đạt chuẩn quốc gia.
Ông Nguyễn Văn Hiếu, Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM, cho biết tỷ lệ trung bình toàn thành phố đạt 277 phòng học/10.000 dân. Tuy nhiên, con số trung bình này đang che lấp sự đứt gãy hạ tầng tại khu vực Bình Dương cũ và các vành đai công nghiệp.
Theo thống kê từ Sở GD-ĐT, khu vực 1 (TP.HCM cũ) đã tiệm cận chuẩn với 297 phòng/10.000 dân. Các "điểm nóng" tập trung tại quận 12, Gò Vấp, huyện Hóc Môn và Bình Chánh trước sáp nhập. Trong khi đó, khu vực 2 (Bình Dương cũ) chỉ đạt khoảng 200 phòng/10.000 dân, được coi là "báo động đỏ" do mất cân đối trầm trọng với tốc độ tăng dân số cơ học cực cao. Khu vực 3 (Bà Rịa-Vũng Tàu cũ) đã vượt chuẩn với tỷ lệ 316 phòng/10.000 dân, chỉ thiếu hụt cục bộ tại một số ít phường, xã.
Thực trạng quá tải tại các phường sau sáp nhập
Số liệu từ Sở GD-ĐT cho thấy, sau sáp nhập, một số phường tồn tại tình trạng quá tải trường, lớp. Ví dụ, tại phường Dĩ An, Trường THCS Võ Trường Toản có 99 lớp với 4.534 học sinh; Trường THCS Dĩ An có 78 lớp với 3.643 học sinh.
Tại phường An Phú, có 8 trường công lập gồm 2 trường mầm non, 5 trường tiểu học nhưng chỉ có 1 trường THCS. Cấp tiểu học có 232 lớp với 10.625 học sinh, nhưng chỉ 142 lớp với 6.460 học sinh được học 2 buổi/ngày. Cấp THCS chỉ có Trường THCS Nguyễn Văn Trỗi với 103 lớp và 4.658 học sinh, nhưng chỉ có 54 phòng học, buộc phải học 1 buổi/ngày.
Báo cáo từ phường An Phú cho thấy, đầu năm học 2025-2026, dân số cơ học tăng nhanh kéo theo trung bình mỗi năm tăng thêm gần 2.000 học sinh, gây quá tải trường lớp. Sĩ số trung bình 48-52 học sinh/lớp, đa số trường phải tận dụng các phòng chức năng làm phòng học, gặp khó khăn khi dạy học 2 buổi/ngày.
Tại khu vực 1, Trường tiểu học Ngô Quyền (quận Bình Tân cũ) là trường công lập có đông học sinh nhất thành phố. Trường có 109 lớp với tổng số hơn 5.000 học sinh, sĩ số trung bình khoảng 47 học sinh/lớp. Tình trạng quá tải khiến nhà trường gặp khó khăn trong việc bố trí lớp học và giảng dạy.
Giải pháp từng bước giảm sĩ số học sinh/lớp
Theo Sở GD-ĐT, thời gian qua, thành phố đã chỉ đạo ngành giáo dục rà soát, điều chỉnh quy hoạch mạng lưới trường lớp phù hợp với quy mô dân số từng địa bàn, thực hiện phân tuyến tuyển sinh hợp lý. Đồng thời, đưa các dự án xây dựng mới, cải tạo, mở rộng trường học vào kế hoạch đầu tư công trung hạn. Thành phố cũng tăng cường đầu tư trang thiết bị dạy học, bố trí bổ sung đội ngũ giáo viên, từng bước giảm sĩ số học sinh/lớp theo lộ trình quy định của Bộ GD-ĐT.
Sở cho hay, khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, việc chủ động rà soát quỹ đất, lập quy hoạch và đề xuất đầu tư xây dựng mới hoặc mở rộng các cơ sở giáo dục mầm non, tiểu học và THCS thuộc thẩm quyền và trách nhiệm trực tiếp của chính quyền cấp xã. Sở GD-ĐT đề nghị các địa phương khẩn trương rà soát tình hình thực tế về mạng lưới trường lớp, quỹ đất giáo dục và nhu cầu học tập, học bán trú của học sinh để có phương án bố trí nguồn lực đầu tư phù hợp.
Giám đốc Sở GD-ĐT Nguyễn Văn Hiếu cho biết, từ nay đến hết năm 2026, thành phố dự kiến đưa vào sử dụng thêm 1.200 phòng học; năm 2027 thêm 1.500 phòng, cơ bản đáp ứng nhu cầu chỗ học vào cuối năm 2027. Thành phố phấn đấu đến năm 2030 đạt tỷ lệ 300 phòng học/10.000 dân trong độ tuổi đi học.
Rà soát toàn bộ quỹ đất giáo dục
Giai đoạn 2026-2030, TP.HCM cần 17.483 phòng học, trong khi khả năng đáp ứng hiện chỉ đạt 12.814 phòng, dẫn đến thiếu hụt 4.669 phòng. Liên quan đến công tác xây dựng trường lớp, giữa tháng 4, ông Nguyễn Phước Lộc, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ VN TP.HCM, đã có buổi làm việc với đại diện các sở, ngành và UBND 168 phường, xã, đặc khu.
Tại buổi làm việc, Phó chủ tịch HĐND TP.HCM Huỳnh Thanh Nhân đề nghị các địa phương rà soát tất cả quỹ đất giáo dục, siết chặt quản lý đối với kế hoạch xây dựng trường học trong các dự án đầu tư bất động sản, không để xảy ra tình trạng đất xây trường bị chuyển đổi mục đích sử dụng. Để hoàn thành mục tiêu 80% trường học đạt chuẩn quốc gia vào năm 2030, các dự án xây dựng mới trường học triển khai trong giai đoạn này phải đảm bảo chuẩn quốc gia.
Phó giám đốc Sở Tài chính TP.HCM Lai Xuân Đạt cho hay, nguồn vốn dành cho giáo dục đã được thành phố chỉ đạo bổ sung khoảng 65.000 tỉ đồng để chuẩn bị cho công tác xây dựng trường lớp. Lãnh đạo các phường, xã đóng vai trò chủ chốt trong việc xác định quy hoạch phù hợp, chọn vị trí xây dựng, xác định quy mô, thời gian hoàn thành và dự kiến nguồn vốn. Sở GD-ĐT tổng hợp thành danh mục ưu tiên, Sở Tài chính tham mưu UBND thành phố cân đối ngân sách để đảm bảo không thiếu chỗ học.
Phó chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường đề nghị Sở GD-ĐT làm đầu mối tổng hợp nhu cầu trường lớp theo từng cấp học để điều tiết hợp lý trên toàn địa bàn, tránh đầu tư cục bộ. Đồng thời, chú trọng nâng cao chất lượng, cải thiện môi trường học tập, khắc phục tình trạng trường lớp chật hẹp, thiếu sân chơi, đảm bảo cả yêu cầu về số lượng và chất lượng.
Chỉ đạo về công tác xây dựng trường lớp, ông Nguyễn Phước Lộc yêu cầu ngành giáo dục và các địa phương đánh giá sát thực trạng hệ thống trường lớp theo từng cấp học, từng địa bàn. Trên cơ sở đó, chủ động đề xuất giải pháp bảo đảm đủ trường lớp cho học sinh. Ông cũng yêu cầu rà soát, xác định quỹ đất phát triển giáo dục, hình thành danh mục hoàn thiện theo hướng đồng bộ giữa các địa bàn, làm rõ mức độ sẵn sàng triển khai của từng khu đất, gắn chặt với danh mục dự án, tiến độ thực hiện và khả năng bố trí nguồn lực, không dàn trải, có trọng tâm, trọng điểm.
Phó bí thư Thành ủy TP.HCM nhấn mạnh quan điểm xuyên suốt: "Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển, cho tương lai; xác định giáo dục và đào tạo là một trong những cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của thành phố; giáo dục phải bảo đảm công bằng, toàn diện, không rào cản, hướng tới nền giáo dục tiên tiến, hội nhập quốc tế".
Thí điểm nhiều mô hình giáo dục kiểu mẫu
Về định hướng phát triển, ông Nguyễn Phước Lộc bày tỏ mong muốn TP.HCM là địa phương thí điểm nhiều mô hình giáo dục kiểu mẫu, bảo đảm bao phủ toàn diện các bậc học. Cần có mô hình mẫu về đầu tư cho phân luồng giáo dục sau THCS, phát triển giáo dục nghề nghiệp chất lượng cao, không để học sinh nào bị bỏ lại phía sau. Đặc biệt quan tâm trẻ em yếu thế, trẻ khuyết tật, đầu tư kiểu mẫu giáo dục chuyên biệt và giáo dục hội nhập. "Mô hình nào cũng có kiểu mẫu, có chuẩn mực để đầu tư cho đến nơi đến chốn", ông Nguyễn Phước Lộc nhấn mạnh.
