Các quốc gia di dời và bảo tồn đại học di sản: Bài học từ Nhật Bản, Pháp và Hàn Quốc
Trong nhiều thập kỷ, các khuôn viên đại học lâu đời không chỉ là biểu tượng học thuật mà còn là di sản kiến trúc quý giá của thành phố. Tuy nhiên, trước áp lực mở rộng nghiên cứu và đổi mới giáo dục, nhiều trường buộc phải di dời sang những khuôn viên mới. Thay vì phá bỏ quá khứ, nhiều quốc gia đã biến quá trình này thành cơ hội để bảo tồn và tái sử dụng các đại học di sản theo cách bền vững và sáng tạo hơn.
Di dời loạt đại học di sản: Từ Nhật Bản đến Singapore
Câu chuyện của Đại học Kyushu tại Nhật Bản là một ví dụ tiêu biểu. Trong hơn một thế kỷ, trường đặt trụ sở tại khuôn viên Hakozaki ở trung tâm thành phố Fukuoka. Tuy nhiên, vị trí này nằm ngay dưới đường bay tiếp cận của sân bay Fukuoka, khiến tiếng ồn máy bay thường xuyên làm gián đoạn các nghiên cứu yêu cầu độ chính xác cao. Các quy định hàng không cũng cấm xây dựng công trình cao tầng, khiến trường gần như không thể mở rộng.
Năm 1991, hội đồng quản trị trường thông qua quyết định chuyển toàn bộ khối kỹ thuật sang khuôn viên mới Ito ở ngoại ô thành phố. Quá trình di dời kéo dài nhiều năm và hoàn tất vào năm 2018, mở ra không gian rộng lớn cho các trung tâm nghiên cứu công nghệ cao và các phòng thí nghiệm quy mô lớn. Tòa nhà Khoa Kỹ thuật cũ tại khuôn viên Hakozaki hiện được bảo tồn và sử dụng làm bảo tàng, minh chứng cho việc tái sử dụng thích ứng di sản.
Câu chuyện tương tự cũng diễn ra tại Pháp khi chính phủ thúc đẩy việc xây dựng khu Đại học Paris-Saclay nhằm cạnh tranh với các trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới. Trong chiến lược này, hai trường kỹ thuật danh tiếng được sáp nhập thành trường CentraleSupélec và chuyển về khuôn viên mới tại Paris-Saclay vào năm 2017. Việc rời bỏ cơ sở cũ tại Châtenay-Malabry không chỉ đơn thuần là thay đổi địa điểm, mà còn nhằm tạo ra một hệ sinh thái nghiên cứu quy mô lớn, nơi các trường đại học, viện khoa học và doanh nghiệp công nghệ cùng hoạt động trong một không gian thống nhất.
Ngay cả ở cấp độ khoa, việc di dời cũng trở thành nhu cầu cấp thiết. Tháng 5/2024, Đại học quốc gia Singapore thông báo khoa Luật của trường sẽ rời khỏi khuôn viên lịch sử Bukit Timah để chuyển về cơ sở chính Kent Ridge từ tháng 8/2025. Theo giáo sư Andrew Simester, trưởng khoa Luật của trường, ngành luật hiện đại không còn bó hẹp trong các bộ luật truyền thống mà ngày càng gắn bó với các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, y tế và phát triển bền vững. Việc đưa hơn 1.250 sinh viên về học tại Kent Ridge giúp họ tiếp cận trực tiếp với cộng đồng học thuật gần 50.000 sinh viên, mở rộng cơ hội hợp tác liên ngành.
Cơ hội tái thiết đô thị và bảo tồn di sản
Bên cạnh nhu cầu học thuật, việc di dời đại học còn mang lại lợi ích lớn cho quy hoạch đô thị. Khi một trường rời khỏi khuôn viên cũ, họ để lại những quỹ đất rộng lớn ở vị trí trung tâm, tạo điều kiện cho thành phố tái thiết không gian theo hướng phục vụ cộng đồng.
Một ví dụ nổi bật là quá trình chuyển địa điểm của trường nghệ thuật Central Saint Martins tại London. Năm 2011, trường hợp nhất các cơ sở rải rác trong thành phố và chuyển về tòa nhà Granary Building tại khu vực King’s Cross. Tòa nhà kho thóc xây dựng từ năm 1852 được cải tạo bởi hãng kiến trúc Stanton Williams dưới sự giám sát của English Heritage, đạt chứng chỉ thiết kế bền vững BREEAM mức “Rất tốt”. Không chỉ tạo ra môi trường học tập lý tưởng với ánh sáng tự nhiên cho sinh viên nghệ thuật, dự án còn trở thành động lực hồi sinh cả khu đất đường sắt rộng 67 ha từng bị bỏ hoang. Ngày nay, khu vực King’s Cross đã biến thành “khu phố tri thức” sôi động, thu hút nhiều doanh nghiệp công nghệ, trong đó có trụ sở lớn của Google tại London.
Ở châu Á, quá trình di dời của Đại học quốc gia Seoul (Hàn Quốc) vào thập niên 1970 cũng mang lại hiệu quả tương tự. Khi trường chuyển các khoa về khuôn viên rộng lớn Gwanak dưới chân núi ở phía nam Seoul, khu đất cũ tại Dongsung-dong đã được quy hoạch lại thành Công viên Marronnier Park. Công viên này ngày nay trở thành địa điểm văn hóa quen thuộc của người dân Seoul, nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động nghệ thuật và lễ hội đường phố.
Kiến trúc sư Carl Elefante, cựu Chủ tịch Viện Kiến trúc sư Mỹ (AIA) nhận định di dời không đồng nghĩa với việc đặt dấu chấm hết cho những công trình lịch sử. Ngược lại, nhiều thành phố văn minh xem đây là cơ hội để thực hành tái sử dụng thích ứng, bảo tồn di sản một cách bền vững và sáng tạo hơn.
Bài học cho Việt Nam: Trường hợp Đại học Bách khoa TP.HCM
Trong bối cảnh này, Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM) là cái tên được thảo luận nhiều trong những ngày qua khi Công ty Cổ phần Phát triển Bất động sản Phát Đạt đề xuất UBND TP.HCM cho phép nghiên cứu dự án xây dựng cơ sở mới và di dời trường về khu Làng Đại học Thủ Đức. Ngôi trường gần 70 năm tuổi này có một cơ sở hiện nằm trên khu "đất vàng" ở trung tâm TP.HCM, rộng hơn 14 ha nhưng chưa được cấp quyền sử dụng đất, gặp khó trong việc xây mới cơ sở vật chất. Trong khi đó, cơ sở ở làng đại học có diện tích 25,3 ha, song còn hạn chế về nguồn vốn đầu tư công.
Những kinh nghiệm từ Nhật Bản, Pháp, Hàn Quốc và các quốc gia khác cho thấy việc di dời đại học có thể là cơ hội để nâng cao chất lượng giáo dục và nghiên cứu, đồng thời tái thiết đô thị một cách bền vững. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện với sự cân nhắc kỹ lưỡng về bảo tồn di sản và lợi ích cộng đồng, đảm bảo rằng các công trình lịch sử không bị lãng quên mà được tái sử dụng một cách ý nghĩa.
