Trong các tác phẩm điện ảnh về Người Nhện, có một cảnh quen thuộc: giữa đám đông New York reo hò tên “SPIDER-MAN”, một người đàn ông đứng lặng lẽ, không hò reo. Đó là Peter Parker, người hùng khiêm tốn, cảm thấy ngượng ngùng khi tự khen mình. Khán giả chợt nhận ra một sự thật lạnh lẽo: cả thành phố yêu mến Người Nhện, nhưng chẳng ai biết con người thật sau mặt nạ. Dù không ai là siêu anh hùng, cảm giác đó không chỉ của Spider-Man – nhiều người đàn ông sống với cảm giác đó hàng chục năm mà không gọi thành lời.
Đàn ông trưởng thành hai lần. Lần thứ nhất có cờ hoa, có lời khen “đã lớn”. Lần thứ hai đến âm thầm, không ai dạy, không ai chúc mừng. Đây là câu chuyện về lần trưởng thành thứ hai, qua lăng kính của bộ phim Spider-Man: Brand New Day và thực tế xã hội Việt Nam.
Lần trưởng thành thứ nhất: hợp đồng với điều khoản ẩn
Lần trưởng thành đầu tiên định nghĩa đàn ông bằng công năng: gánh được gì, kiếm được bao nhiêu, che chở cho ai. Giao kèo này hấp dẫn vì rõ ràng, và người ta ký vào khi ngoài 20, khi cơ thể tràn đầy sức sống và đầu óc tự phụ. Điều khoản ẩn: giá trị của anh gắn chặt với hiệu suất. Tony Stark từng dạy Peter Parker: nếu cậu chẳng là gì khi không có bộ giáp, thì cậu không xứng đáng có nó. Bài học đó ám ảnh Peter suốt nhiều năm, buộc cậu phải chứng minh giá trị của mình.
Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS) khảo sát 2.567 nam giới 18-64 tuổi tại Hà Nội, TP.HCM, Khánh Hòa và Hòa Bình cho thấy hình mẫu “người đàn ông đích thực” gồm ít nhất 23 tiêu chí, thuộc bốn lĩnh vực: sự nghiệp, năng lực và tính cách, sinh lực, bổn phận với gia đình. Gần 1/4 số người được hỏi thừa nhận thấy áp lực; trong nhóm đó, hơn 80% chịu áp lực tài chính, gần 70% chịu áp lực sự nghiệp. TS. Khuất Thu Hồng, Viện trưởng ISDS, cho biết những người tự thấy chưa làm tròn vai trụ cột thường bị ám ảnh bởi ý nghĩ mình thất bại trong vai trò “người đàn ông đích thực”.
Cái bẫy: bảo vệ người khác bằng cách quyết định thay họ
Người đàn ông giỏi ở lần trưởng thành thứ nhất dễ mắc sai lầm: ra quyết định thay người mình thương và gọi đó là hy sinh. Anh coi đó là cao thượng, nhưng người “hưởng lợi” lại cảm thấy mất tự chủ và bị gạt ra ngoài. Trong Spider-Man: Brand New Day, Mary Jane đối chất với Người Nhện vì cậu tự quyết định thay bạn bè, không hỏi họ có sẵn lòng chấp nhận rủi ro. Cô nói câu đau hơn mọi đòn chí mạng: Mary Jane không thể nói lời yêu Peter vì không biết cậu là ai. Tình yêu cần một đối tượng cụ thể, trong khi người đàn ông nấp sau chức năng “trụ cột” chưa từng cho ai thứ gì để yêu.
Hành động hy sinh thầm lặng có thể phản tác dụng. Khi người được bảo vệ biết sự thật nhưng không hiểu trọn vẹn, họ không thể bày tỏ sự trân trọng, gây tổn thương và rạn nứt. Đằng sau kiểu bảo vệ đơn phương là cơ chế phòng ngự quen thuộc của đàn ông. Điều tra của Bộ Y tế năm 2021 ghi nhận 64% nam giới trưởng thành uống rượu bia trong 30 ngày trước đó, so với 10% ở nữ giới; cứ ba nam giới thì một người uống ở mức nguy hại. ThS. Trần Quang Trọng cho biết tỷ lệ nam giới chủ động đi tham vấn tâm lý chỉ khoảng 30%. Ông mô tả hiện tượng “trầm cảm che đậy”: đàn ông tìm đến chất kích thích, lái xe ẩu hoặc giận dữ vô cớ thay vì mở lòng.
Phiên bản Việt quen đến mức nhiều người chứng kiến: ông chồng giấu chuyện mất việc, sáng vẫn mặc sơ mi đi cà phê; người con trai vay nóng trả nợ mà im lặng. Khi sự thật vỡ lở, người vợ, người mẹ không đau vì cú sốc tài chính, mà buồn vì bị xem như người cần che chở, thay vì người cùng chia sẻ gánh nặng.
Lần trưởng thành thứ hai: bài học đến khi bị động
Cột mốc trưởng thành thứ hai hiếm khi đến từ kẻ thù bên ngoài. Nó đến từ bên trong: cơ thể cần bảo trì, thu nhập chững lại, bố mẹ ốm, hay những cơn giận bột phát. Trong phim, Peter trải qua phần ADN nhện trỗi dậy: giác quan thay đổi, cơ thể tự sinh tơ, cậu choáng ngợp và khó chịu khi phải sống ngoài vùng an toàn. Phản xạ đầu tiên là kiềm chế: Peter tạo thiết bị ức chế mô phỏng nguyên mẫu của Bruce Banner dùng để kìm nén Hulk, giữ vẻ ngoài bình thường và trở nên có ích. Cậu dùng công nghệ đó lên Jean Grey để vô hiệu hóa kẻ làm loạn. Gặp phần khác lạ trong mình hay người khác, cách xử lý vẫn là khống chế.
Thiết bị nhỏ bé đại diện cho cách né tránh, giúp Peter không phải lớn, không phải đối diện với thay đổi trong mình. Người đàn ông trưởng thành phải sống đủ lâu với cơn giận, tham vọng và nỗi sợ để biết chúng vận hành, rồi mới chọn lúc dùng. Người chưa hiểu mình chỉ có hai cách: dập tắt hoặc bị cuốn theo cảm xúc. “Cái máy ức chế” phiên bản Việt nằm ở ly bia sau tan ca, điếu thuốc ngoài ban công, và những đợt cày cuốc kiệt sức để khỏi phải ngồi yên. Năm 2024, Việt Nam tiêu thụ khoảng 4,6 tỷ lít bia, đứng thứ 8 thế giới. Con số đó có thể đọc như một cách gây tê tập thể.
Người thầy: những người họ không ngờ tới
Trong cái chơi vơi giữa lớn và trưởng thành, người đàn ông may mắn có thể gặp “quý nhân phù trợ”. Họ không giàu có, đôi khi chỉ có bài học đúc kết từ cuộc đời bạc bẽo. Frank Castle trong Spider-Man: Brand New Day là mẫu người cha mang tính cảnh báo. Anh nói với Peter rằng sống ẩn dật là một bản án, rằng nếu biết người nhà còn sống, anh sẽ không bao giờ trốn họ nhân danh giữ an toàn. Lời tâm sự có sức nặng vì Frank đã trả giá đắt và không còn lựa chọn, nhưng Peter thì khác, cậu vẫn có thể chọn lối đi riêng.
Nhưng “thầy Frank” chỉ giảng được nửa bài, vì cách anh xử lý mối nguy vẫn là leo lên nóc nhà với khẩu súng bắn tỉa. Chân lý của Frank/Punisher là dùng viên đạn cho mọi vấn đề. Peter tách khỏi người thầy ấy bằng cách lấy thân mình chắn giữa “lời khuyên” của Frank và nạn nhân của nó. Chuyện thiếu người để nói thật có dấu vết trong số liệu: khảo sát tháng 5/2021 của Survey Center on American Life ghi nhận tỷ lệ nam giới Mỹ có từ sáu người bạn thân trở lên giảm từ 55% năm 1990 xuống 27%, còn tỷ lệ không có bạn thân tăng từ 3% lên 15%. Dữ liệu năm 2024 cho thấy khoảng cách giới thu hẹp, với 17% nam và 16% nữ không có bạn thân. Nhưng nam giới vẫn báo cáo mức gắn kết cảm xúc với bạn bè thấp hơn.
Ở Việt Nam, ông bố khó dạy con trai vì phải giữ tư thế người thành công. Những câu chuyện thất bại hay nỗi sợ thầm kín sẽ làm mất “uy”. Vậy nên, bài học đường đời thực tế đôi khi đến từ ông chú thất bại, người anh vừa ly hôn, ông đồng nghiệp vừa mất việc. Sự thành thật ấy là món quà của người không còn cần giữ thể diện.
Trưởng thành là hiểu được mình
Lần trưởng thành thứ nhất dạy đàn ông cách làm. Lần thứ hai đòi hỏi điều khó hơn: chấp nhận mình đáng được yêu ngay cả khi chẳng làm được gì. Trong Spider-Man: Brand New Day, dì May để lại cho Peter lời nhắn: con đặc biệt, nhưng những người yêu con yêu con vì con là con, chứ không phải vì con đặc biệt. Hãy nhớ điều đó ngay cả khi thấy cô đơn, và đó là trách nhiệm sâu xa nhất, dù sau này con mạnh mẽ đến đâu.
Hai chữ “trách nhiệm” luôn gắn với Peter Parker, vì siêu sức mạnh, cậu có trách nhiệm với thành phố, người dân, người thân. Nhưng lời chân tình thường được bác Ben – hình mẫu đàn ông trong đời Peter – thốt ra trước tai họa. Hai chữ “trách nhiệm” kinh điển hướng ra ngoài, gắn sức mạnh lớn với trách nhiệm lớn. Nhưng khi dì May nói, nó mang ý nghĩa đặc biệt: dì hướng vào bên trong, yêu cầu Peter có trách nhiệm với bản thân.
Nghịch lý đắt nhất phim: Peter dám mở toàn bộ tâm trí cho kẻ thù bước vào xem, điều cậu tránh làm với Ned và MJ. Chuyện này rất thực tế: người ta dễ trút lòng với người lạ, vì người lạ đứng ngoài cuộc đời, chẳng có tư cách để thất vọng, mai chẳng phải nhìn mặt nhau. Nhưng đôi khi, mở lòng với người xa lạ lại giúp tìm được tri kỷ. Peter cứu Jean không bằng công nghệ hay kỹ năng chiến đấu, chỉ bằng một câu nói ngắn, đủ để Jean biết cô không cô đơn. Dù bản năng đàn ông là sửa chữa, Peter thắng lớn khi không còn oằn mình sửa chữa sai lầm, mà bằng động thái mở lòng.
Nhiều khi, đàn ông được kính trọng vì những gì làm được, được mến mộ vì chức năng thực hiện. Trong bài điếu văn, người ta thường nghe về thành tựu, nhưng hiếm khi nghe về niềm vui, sở thích hay giọng cười của họ. Chúng ta đều thương bố, nhưng bạn có thực sự quen biết ông không? Hãy nghĩ về điều đó, quy chiếu để thấu hiểu bản thân, và cố gắng đừng để lại di sản ấy cho thế hệ kế cận.
