Nguyên nhân phim lịch sử thường gây tranh luận
Diễn đàn 'Điện ảnh và lịch sử: Từ đối thoại đến đồng hành' đã diễn ra với sự tham gia của các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và người làm phim, bàn về cách lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh. Theo nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm, cần phân biệt rõ ràng giữa historical film (phim lịch sử), period film (phim dã sử hoặc lấy bối cảnh lịch sử) và biopic (phim tiểu sử), vì mỗi thể loại có mức độ tự do sáng tạo khác nhau. Những bộ phim tái hiện sự kiện lịch sử lớn thường nhận được sự đồng thuận cao, trong khi tranh luận thường xuất hiện ở các tác phẩm nằm giữa period film và biopic, nơi yếu tố hư cấu được sử dụng nhiều hơn.
Ký ức tập thể và thách thức với nhà làm phim
Đạo diễn Quốc Hưng cho rằng lịch sử, đặc biệt là nhân vật lịch sử, là mạch nước ngầm thiêng liêng, là tình tự cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên ký ức tập thể. Khi một nhân vật lịch sử xuất hiện trên màn ảnh, nhà làm phim không chỉ kể lại câu chuyện mà còn tiếp cận một hình ảnh đã tồn tại trong nhận thức xã hội. Chính điều này khiến các dự án phim lịch sử thường gây tranh cãi, vì chạm đến ký ức tập thể của khán giả.
Lịch sử là chất liệu giàu kịch tính
Đạo diễn, nhà sản xuất Nguyễn Phan Quang Bình nhấn mạnh rằng lịch sử thu hút điện ảnh vì nó chứa đựng nhiều kịch tính, tâm lý nhân vật phức tạp và khả năng kết nối đồng cảm mạnh mẽ với khán giả. Lịch sử cung cấp chất liệu mà trí tưởng tượng đôi khi khó tạo ra. Trách nhiệm của nhà làm phim là không chỉ tái hiện nhân vật lịch sử như biểu tượng, mà còn giúp khán giả thấy họ như những con người có cảm xúc, lựa chọn và trăn trở riêng. Nhà làm phim mang sứ mệnh phiên dịch ngôn ngữ quá khứ sang ngôn ngữ điện ảnh đương đại.
Khoảng cách thời gian ảnh hưởng đến mức độ tranh luận
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn giải thích rằng những nhân vật lịch sử cách xa hàng trăm, hàng nghìn năm thường ít gây tranh cãi hơn do khoảng cách thời gian tạo ra nhiều khoảng trống tư liệu. Ngược lại, với lịch sử cận đại, hiện đại, con cháu trực hệ hoặc người có quan hệ gần với nhân vật lịch sử vẫn còn sống, việc hư cấu dễ đụng chạm vào những góc khuất và niềm đau của từng gia tộc. Do đó, nhà làm phim cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận những nhân vật còn dấu ấn trong ký ức cộng đồng.
Tự do sáng tạo và trách nhiệm với lịch sử
Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường khẳng định rằng việc khai thác nhân vật, sự kiện hoặc bối cảnh lịch sử làm chất liệu sáng tác là hoạt động bình thường của điện ảnh. Tuy nhiên, quyền tự do sáng tạo nghệ thuật cần được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm tôn trọng lịch sử, văn hóa và các giá trị được pháp luật bảo vệ. Một nền điện ảnh phát triển cần khuyến khích các nhà làm phim mạnh dạn khai thác đề tài khó, đồng thời bảo đảm tác phẩm được nhìn nhận tổng thể và tuân thủ quy định hiện hành.
Diễn đàn đã mở ra những cuộc đối thoại không nhằm đưa ra phán quyết duy nhất, mà hướng đến câu hỏi: Làm thế nào để lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh một cách sáng tạo, trách nhiệm và có sức kết nối với công chúng? (còn tiếp)
