Tranh luận về 'cái nôi của nghề phở': Vân Cù giữ slogan hay đổi cách nói?
Câu chuyện về nguồn gốc của món phở Việt Nam đang trở thành chủ đề nóng với những tranh luận sôi nổi. Làng Vân Cù, thuộc tỉnh Ninh Bình, từ lâu đã tự hào với slogan 'Cái nôi của nghề phở', một khẩu hiệu được sử dụng trong nhiều năm để quảng bá hình ảnh địa phương. Tuy nhiên, gần đây, các chuyên gia và cơ quan chức năng đã lên tiếng về tính phù hợp của cụm từ này trong bối cảnh xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận phở là di sản văn hóa phi vật thể.
Quan điểm từ làng Vân Cù và chính quyền địa phương
Ông Vũ Ngọc Vượng, Phó chủ tịch Chi hội Phở Vân Cù, khẳng định ông luôn ủng hộ việc làm hồ sơ phở Việt để UNESCO ghi danh. Ông nhấn mạnh rằng không muốn thay đổi slogan 'Cái nôi của nghề phở' mà làng đã đưa ra từ nhiều năm nay. Trên thực tế, cổng thông tin của huyện Nam Trực trước đây (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) còn định vị rõ ràng: 'Làng Vân Cù, Giao Cù - cái nôi nghề phở của cả nước'.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao Ninh Bình, công nhận Vân Cù là một trong những làng thực hành nghề làm phở lâu đời, có đóng góp quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nghề phở. Ông cho biết: 'Slogan 'cái nôi của nghề phở' mà làng Vân Cù đưa ra mang tính quảng bá, không phải là kết luận khoa học chính thức khẳng định đây là cái nôi duy nhất của nghề phở'. Sở cũng tôn trọng giá trị truyền thống và nỗ lực gìn giữ di sản văn hóa, nhưng nhấn mạnh rằng việc xác định 'cái nôi' còn nhiều ý kiến khác nhau và cần tôn trọng tính đa dạng theo tinh thần Công ước UNESCO.
Ý kiến từ chuyên gia và học giả
Trái ngược với quan điểm giữ nguyên slogan, chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh cho rằng quảng bá 'cái nôi của nghề phở' là cách truyền thông 'ngộ nhận' và không nên làm. Ông đề xuất cần có cách tiếp cận khoa học và bao quát hơn.
PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, phân tích sâu hơn về nguồn gốc phở. Ông chỉ ra rằng phở được bồi đắp qua nhiều yếu tố như di cư, nghề nghiệp, phố thị, thị hiếu, nguyên liệu địa phương và ký ức cộng đồng. Vì thế, Vân Cù hoàn toàn có thể khẳng định vị trí quan trọng của mình, nhưng nên sử dụng ngôn ngữ bao trùm hơn, phù hợp với tinh thần UNESCO.
Ông Sơn gợi ý: 'Thay vì nói 'cái nôi của nghề phở' theo nghĩa dễ bị hiểu là độc tôn, có thể nói Vân Cù là 'một trong những cộng đồng tiêu biểu, lâu đời và có đóng góp quan trọng cho nghề phở VN', hoặc 'một trung tâm thực hành nghề phở giàu truyền thống''. Cách nói này không làm giảm niềm tự hào của làng, mà còn nâng tầm thành một phần của niềm tự hào chung về phở Việt.
Hướng đi cho hồ sơ UNESCO và sự đồng thuận cộng đồng
PGS-TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh rằng sự thay đổi trong cách diễn đạt sẽ giúp mang lại sự đồng thuận cộng đồng - yếu tố nền tảng quan trọng cho một hồ sơ UNESCO thành công. Ông nói: 'Phở Việt đủ lớn để có nhiều quê nghề, nhiều dòng thực hành, nhiều ký ức khởi nguồn. Điều chúng ta cần bảo vệ không phải là quyền 'sở hữu duy nhất' đối với phở, mà là quyền cùng nhau kể một câu chuyện lớn hơn, sâu hơn, đẹp hơn về phở như di sản sống của người Việt'.
Sở Văn hóa - Thể thao Ninh Bình cho biết thời gian tới sẽ khuyến khích các hoạt động nghiên cứu, trao đổi học thuật để làm rõ hơn lịch sử nghề phở, trên tinh thần tôn trọng sự đa dạng và di sản ẩm thực Việt Nam. Sở cũng sẽ làm việc với Ban tổ chức, chính quyền địa phương và cộng đồng thực hành nghề phở, đặc biệt là làng Vân Cù, để đảm bảo thông tin truyền thông phù hợp trong các hoạt động tiếp theo.
Đồng thời, tỉnh Ninh Bình tích cực phối hợp với Hà Nội và các địa phương khác để xây dựng và thúc đẩy hồ sơ tri thức dân gian về phở, đề nghị UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Quá trình này đòi hỏi sự hợp tác và thống nhất từ nhiều phía, nhằm bảo vệ và quảng bá giá trị văn hóa độc đáo của món ăn truyền thống này.
