Brazil, vốn được biết đến với nền ẩm thực phong phú, đang đối mặt với cuộc khủng hoảng sức khỏe do thực phẩm siêu chế biến (UPF) xâm nhập vào bữa ăn hàng ngày. Từ năm 2023, bang São Paulo đã tiên phong triển khai kế hoạch loại bỏ dần UPF khỏi thực đơn bệnh viện. Hàng tháng, nhân viên từ các bệnh viện lớn tại thành phố São Paulo đến các hội chợ thực phẩm địa phương để gặp gỡ nông dân và tìm nguồn cung rau hữu cơ, bánh mì thủ công cùng các sản phẩm tự nhiên khác.
Cách mạng trong bữa ăn bệnh viện
Bà Weruska Davi Barrios, chuyên gia dinh dưỡng tại Đại học São Paulo và người khởi xướng dự án, cho biết các hội chợ thu hút không chỉ đầu bếp hay chuyên gia dinh dưỡng mà còn có sự tham gia của bác sĩ và y tá. Bà nhấn mạnh việc thay đổi cách tiếp cận trong bữa ăn bệnh viện là bước quan trọng để cải thiện sức khỏe cộng đồng.
Theo The Guardian, một nghiên cứu năm 2019 cho thấy khoảng 57.000 ca tử vong sớm mỗi năm tại Brazil có liên quan đến tiêu thụ UPF. Các chuyên gia cho rằng đây là nguyên nhân thúc đẩy sự gia tăng bệnh béo phì, tiểu đường và các bệnh tim mạch. Bà Ana Duran, nhà dịch tễ học và Phó Giáo sư tại Đại học Campinas, nhận định: “Việc thực phẩm siêu chế biến xuất hiện trong bệnh viện là điều khó chấp nhận. Chúng ta đang dùng tiền từ hệ thống y tế quốc gia để mua UPF và điều này cần thay đổi.”
Lan tỏa phong trào
Nhận thấy tín hiệu tích cực từ São Paulo, nhiều địa phương khác cũng mạnh dạn triển khai. Tại Rio de Janeiro, chính quyền thành phố đặt mục tiêu loại bỏ hoàn toàn UPF khỏi hệ thống bệnh viện trong vòng tám năm tới. Ông Daniel Soranz, lãnh đạo lĩnh vực y tế của Rio de Janeiro, cho biết: “Trong hai năm tới, 30% bệnh viện của chúng tôi sẽ không còn sử dụng UPF nữa.”
Xu hướng ăn uống lành mạnh cũng được thúc đẩy mạnh mẽ trong trường học. Từ năm 2020, chính phủ liên bang và các địa phương siết chặt quy định đối với UPF trong bữa ăn học đường. Một đạo luật mới yêu cầu 45% ngân sách thực phẩm của trường học phải dùng để mua sản phẩm từ nông dân địa phương. Đến năm 2026, UPF chỉ được phép chiếm tối đa 10% thực đơn học đường, trong khi tại Rio de Janeiro và bang Ceará, chúng đã bị cấm hoàn toàn.
Tại Trường tiểu học EDI Gabriela Mistral ở Rio de Janeiro, trước đây học sinh thường ăn bánh quy đóng gói và uống sữa chocolate pha sẵn, nay thực đơn đã chuyển sang cơm, đậu, trái cây, yến mạch và bánh mì tự làm. Marluce Fortunato, điều phối viên Chương trình cung cấp bữa ăn học đường Quốc gia Brazil tại Rio, cho biết trường học hiện có nhà cung cấp đến nướng bánh mì trực tiếp mỗi ngày.
Thách thức và kết quả ban đầu
Dù vậy, cuộc cải cách này gặp không ít phản đối. Nhiều hiệu trưởng lo ngại về chi phí bảo quản thực phẩm tươi và khả năng vận hành bếp ăn quy mô lớn. Một số đầu bếp trường học cho rằng trẻ em đã quen với hương vị đậm đà của thực phẩm chế biến sẵn nên khó chấp nhận các món ăn mới. Tuy nhiên, các nghiên cứu ban đầu cho thấy hướng đi của Brazil đang mang lại tín hiệu tích cực. Bà Ana Duran khẳng định học sinh tại những trường áp dụng nghiêm quy định hạn chế UPF có xu hướng tiêu thụ ít thực phẩm chế biến sẵn hơn, kể cả ở nhà.
Theo ông Carlos Monteiro, Giáo sư ngành dinh dưỡng tại Đại học São Paulo, Brazil buộc phải hành động khi tỷ lệ trẻ em thừa cân tăng mạnh trong nhiều thập kỷ qua. Ông nói: “Tôi và các đồng nghiệp đã quan sát sự chuyển đổi này trong thời gian thực và cố gắng hiểu những điều mà các phương pháp truyền thống dựa trên dinh dưỡng không thể giải thích đầy đủ.”
Hiện nay, nhiều tổ chức xã hội tại Brazil tiếp tục thúc đẩy các biện pháp hạn chế quảng cáo UPF và giảm sự tiếp xúc của trẻ em với các sản phẩm này trong siêu thị. Dù còn nhiều thách thức, Brazil đang cho thấy quyết tâm trở thành một trong những quốc gia tiên phong trong cuộc chiến chống thực phẩm siêu chế biến, xây dựng văn hóa ăn uống lành mạnh hơn cho thế hệ tương lai. Vân Khánh
