Bản Vịn - Giấc Mơ Du Lịch Cộng Đồng Vẫn Chìm Trong Giấc Ngủ
Từ phường Hạc Thành, hành trình dài 130km theo Quốc lộ 47 lên phía tây Thanh Hóa đưa chúng tôi vào xã vùng biên Bát Mọt. Chiếc xe chao đảo qua những khúc cua gấp và dốc đèo hiểm trở, len lỏi giữa rừng già thẫm xanh của Vườn quốc gia Xuân Liên, nơi mây sà xuống sát mặt đường như chào đón. Từ trung tâm xã, để vào bản Vịn còn phải vượt thêm 12km đường bê tông nhỏ hẹp, quanh co qua hàng chục con dốc dựng đứng. Địa hình càng lúc càng hiểm trở, một bên là vách núi cheo leo, một bên là vực thẳm hun hút, với những đoạn sạt lở chưa kịp khắc phục sau mưa lũ.
Thiên Nhiên Hùng Vĩ Nhưng Du Lịch Vắng Bóng
Sau hơn một giờ vật lộn với tay lái, thung lũng bản Vịn hiện ra ở độ cao khoảng 800m so với mực nước biển, sương mù bảng lảng phủ trên những mái nhà sàn của người Thái. Bản như một lòng chảo xanh mướt giữa bốn bề núi non, với không khí mát lạnh và trong veo. Cảnh quan vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, nhưng ít ai ngờ, phía sau bức tranh ấy là những nỗi lo cơm áo vẫn đeo bám từng nếp nhà.
Bản Vịn được bao quanh bởi Vườn quốc gia Xuân Liên – nơi được mệnh danh là "rừng Amazon của Việt Nam", với quần thể pơ mu, sa mu hơn 1.500 năm tuổi và nhiều loài động vật quý hiếm. Tận dụng lợi thế này, chính quyền địa phương đã vận động người dân cải tạo nhà sàn, chỉnh trang vườn tược để phát triển du lịch cộng đồng. Những con đường hoa được trồng mới, cổng ngõ quét vôi, nhà sàn đánh bóng, và số nhà được gắn đồng bộ để thuận tiện quản lý và đón khách.
Tuy nhiên, thực tế lại phũ phàng. Những ngôi nhà sàn đẹp đẽ, cổ kính và đậm bản sắc Thái vẫn vắng bóng khách. Ông Lang Văn Hoàn, chủ homestay số 40 – một trong những hộ tiên phong, chia sẻ: "Suốt năm 2025, homestay của tôi chỉ đón một đoàn khách. Ngày lễ Tết có người lên tham quan, ăn uống rồi về trong ngày, rất ít khách ở lại. Chúng tôi vẫn phải sống bằng nghề khác". Bà Lang Thị Phượng, vợ ông, bổ sung thêm rằng gia đình chưa thể sống bằng du lịch dù đã chỉnh trang và đầu tư đáng kể.
Giao Thông - Rào Cản Lớn Nhất
Ông Vi Thành Chung, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Mọt, thẳng thắn thừa nhận: "Du lịch bản Vịn chưa như kỳ vọng, còn manh mún, chưa có đầu tư bài bản. Giao thông không thuận lợi là rào cản lớn". Đường vào bản với hàng chục con dốc quanh co và khúc khuỷu khiến khách du lịch e ngại, dù cảnh sắc tuyệt đẹp.
Năm 2025, dự án cải tạo, nâng cấp hạ tầng phục vụ phát triển du lịch tại bản Vịn được giao 10 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân hơn 3 tỷ, đạt 30,4%. Sự chậm trễ này càng làm trầm trọng thêm bài toán khó khăn. Toàn bản có 180 hộ, trong đó 64 hộ nghèo và cận nghèo. Phần lớn người dân sống nhờ thu hái lâm sản phụ hoặc đi làm thuê ở miền xuôi. Du lịch, nếu có, mới chỉ dừng ở việc nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh và bảo tồn văn hóa.
Bản Đục - Bài Toán Sinh Kế Chưa Có Lời Giải
Cách bản Vịn chừng 2km là bản Đục, một ngôi làng giáp biên giới nằm trong thung lũng nên thơ nhưng cách biệt với thế giới hiện đại. Con đường vào thôn lầy lội, nhiều đoạn gập ghềnh, khúc khuỷu. Trưởng bản Hà Văn Ngọc cho biết, thôn có 82 hộ thì 62 hộ nghèo và cận nghèo.
Ruộng lúa chỉ làm được một vụ hè thu, không đủ ăn. Mùa đông thiếu nước, khí hậu khắc nghiệt với sương muối thường xuyên. Các mô hình sinh kế được đưa về thử nghiệm – từ trồng sachi trên diện tích 2 ha đến hỗ trợ giống vật nuôi – đều không mang lại hiệu quả bền vững. Sachi chết rét, chết sương muối, đành bỏ dở. Người dân chuyển sang trồng keo, nhưng do giao thông cách trở, giá bán thấp. "Nếu dưới xuôi giá 10 thì trên này chỉ được 4-5. Làm không có lãi", ông Ngọc nói. Bà con lại quay về với măng rừng, rau rừng, hoa rừng – nguồn thu bấp bênh theo mùa.
"Cái nghèo cứ đeo bám. Nếu đường sá thuận lợi hơn, chắc chắn đời sống bà con sẽ khá lên", vị trưởng bản trăn trở.
Hy Vọng Và Thách Thức Phía Trước
Toàn xã Bát Mọt có 8 thôn, đều thuộc diện đặc biệt khó khăn, 98% là đồng bào Thái. Nhu cầu đầu tư phát triển kinh tế - xã hội rất lớn, nhưng nguồn thu ngân sách tại chỗ hạn chế. UBND xã Bát Mọt đặt mục tiêu năm 2026 tỉ lệ đường giao thông được cứng hóa đạt 53%, thu nhập bình quân đầu người đạt từ 31,1 triệu đồng mỗi năm trở lên. Những con số thể hiện quyết tâm, nhưng để biến thành hiện thực, cần nguồn lực đủ mạnh và cách làm phù hợp với đặc thù vùng cao biên giới.
Giữa đại ngàn Xuân Liên, bản Vịn và bản Đục vẫn bình yên trong sương núi. Thiên nhiên ưu đãi cho nơi đây cảnh sắc hiếm có, văn hóa bản địa còn nguyên vẹn. Nhưng nếu hạ tầng không được khai thông, sinh kế không bền vững, thì vẻ đẹp ấy vẫn chỉ dừng ở tiềm năng, và giấc mơ du lịch cộng đồng mãi chìm trong giấc ngủ.
