Hệ thống sông đào Huế: Từ thủy đạo lịch sử đến tiềm năng du lịch đường thủy đầy hứa hẹn
Khi nhắc đến Huế, hình ảnh sông Hương thơ mộng thường hiện lên đầu tiên. Tuy nhiên, ít người biết rằng, trong cấu trúc đô thị cổ của Kinh thành Huế còn tồn tại một mạng lưới kênh đào phức tạp, được người dân địa phương gọi là sông đào, bao quanh và xuyên qua thành nội. Nổi bật nhất trong hệ thống này là tuyến sông Đông Ba và Ngự Hà, những công trình nhân tạo từng đóng vai trò huyết mạch vận chuyển lương thực, hàng hóa vào kinh đô xưa.
Hai dòng sông, hai sứ mệnh lịch sử
Ngự Hà, con sông nối liền với hệ thống thủy đạo phòng thủ, uốn lượn qua các di tích nổi tiếng như hồ Tịnh Tâm, Lầu Tàng Thơ và hồ Học Hải, mang vẻ đẹp trầm mặc. Trong khi đó, ở phía đông kinh thành, sông Đông Ba (còn gọi là Tả Hộ Thành hà) chạy dọc theo rìa thành, kết nối với chợ Đông Ba nhộn nhịp, các khu phố cổ Gia Hội, Chi Lăng rồi đổ về Bao Vinh – từng là thương cảng sầm uất bậc nhất của Đàng Trong. Nếu sông Hương tạo nên không gian mở cho đô thị bên sông, thì những dòng kênh đào này lại mang đến cảm giác khép kín, tĩnh lặng và gần gũi với đời sống thường nhật của cư dân bản địa.
Tiềm năng khai thác du lịch đường thủy
Theo ông Cung Trọng Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thành phố Huế, hệ thống sông Đông Ba-Ngự Hà có thể tạo ra một trải nghiệm du lịch độc đáo, khác biệt cho Huế. Ông nhấn mạnh: "Các con sông này nằm trong mạng lưới thủy đạo trung tâm và hoàn toàn phù hợp để xây dựng các sản phẩm du lịch đường thủy, kết nối hài hòa giữa di sản, phố cổ và đời sống đô thị."
Ông Võ Lê Nhật, Bí thư phường Phú Xuân, cũng đồng tình rằng việc khai thác du lịch sông nước trên các chi lưu của sông Hương là hướng đi cần thiết. Ông cho biết: "Khai thác du lịch trên sông Đông Ba và Ngự Hà không chỉ làm phong phú thêm dịch vụ du lịch mà còn thúc đẩy những tiềm năng đang bị bỏ ngỏ ở khu vực kinh thành và phố cổ, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hóa và ẩm thực." Tuy nhiên, ông Nhật cũng lưu ý rằng để thu hút du khách, cần có sự đầu tư đồng bộ hơn về cảnh quan, ánh sáng và cơ sở hạ tầng phục vụ khách tham quan.
Giải pháp cho điểm nghẽn giao thông và đánh thức không gian văn hóa
Trong nhiều năm qua, giao thông trong khu vực Kinh thành Huế luôn là vấn đề nan giải. Hệ thống cổng thành, cầu cổ và những tuyến đường nhỏ hẹp không phù hợp với xe ô tô du lịch cỡ lớn, khiến nhiều không gian văn hóa bên trong thành trở nên khó tiếp cận thông qua các tour truyền thống. Trong bối cảnh đó, đường sông có thể trở thành một lối vào đầy sáng tạo.
Chị Dương Cẩm Vân, hướng dẫn viên của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, chia sẻ: "Nếu các tuyến thuyền được khai thác hiệu quả, du khách sẽ có cơ hội tiếp cận kinh thành theo một cách hoàn toàn mới. Sau hành trình tham quan lăng tẩm, họ có thể xuống thuyền, xuôi qua những đoạn sông sát tường thành rồi cập bến ngay giữa thành nội, tại một khách sạn nhà rường hoặc nhà hàng mang kiến trúc cổ kính."
Việc đưa thuyền trở lại các tuyến sông không chỉ nhằm mở rộng hành trình tham quan, mà quan trọng hơn là khả năng đánh thức những không gian văn hóa đang bị 'bồi lắng' trong lòng kinh thành. Dọc theo Ngự Hà và Đông Ba, dưới những tán cây rợp bóng, các ngôi nhà cổ nằm im lìm sau bức tường thành cùng nhịp sống chậm rãi đã trở thành một phần bản sắc không thể trộn lẫn của Huế. Đây cũng là nơi tập trung nhiều món ăn truyền thống đặc sắc. Khi dòng khách bắt đầu di chuyển bằng thuyền, những không gian ẩm thực này có thể dễ dàng trở thành điểm dừng chân lý tưởng trong hành trình trải nghiệm.
Hồi sinh từ quá khứ bị lãng quên
Trước những năm 2000, sông Đông Ba từng là nơi neo đậu của hàng trăm chiếc đò, với cộng đồng người dân vạn đò sinh sống dọc theo dòng sông. Trong khi đó, Ngự Hà gần như rơi vào quên lãng do sông Vạn Xuân bị bồi lắng, khiến nguồn nước không thể lưu thông, nhiều đoạn sông trở nên tù đọng. Người dân địa phương kể lại rằng vào mùa khô, lòng sông cạn đến mức họ có thể xuống trồng rau.
Phải đến cuối những năm 2010, thành phố Huế mới bắt đầu triển khai các chương trình nạo vét và chỉnh trang lại các dòng sông. Trong hai năm gần đây, công tác cải tạo được đẩy mạnh hơn nữa: cây bụi trong lòng sông được dọn dẹp, bờ kè được gia cố chắc chắn, và những con đường dạo bộ dần hình thành dọc hai bên bờ. Những thay đổi tích cực này đã tạo tiền đề vững chắc để các dòng kênh đào từng bước hòa nhập trở lại với nhịp sống đô thị hiện đại.
Kết nối văn hóa và mở ra cơ hội mới
Du lịch đường sông còn có thể kết nối lại nhiều lớp văn hóa đặc sắc của Huế. Thành phố này từng là cái nôi của nghệ thuật hát bội phát triển rực rỡ. Nếu các tuyến du lịch đường sông được tổ chức một cách bài bản và sáng tạo, rất có thể sẽ mở ra không gian mới cho các hoạt động trình diễn văn hóa truyền thống, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hóa Châu (nơi có phố cổ Bao Vinh), tin tưởng rằng các tuyến du lịch đường sông sẽ mang đến cơ hội phát triển mới cho khu vực này. Ông chia sẻ: "Người dân Bao Vinh gần đây thường so sánh nơi mình sống với phố cổ Hội An. Nếu có định hướng khai thác phù hợp, Bao Vinh hoàn toàn có tiềm năng để phát triển sầm uất như Hội An hiện nay."
Tại phố cổ Bao Vinh, tiệm bánh Mạ trong căn nhà cổ ven sông vẫn duy trì hoạt động, bán các loại bánh truyền thống của Huế. Dù không quá nổi tiếng, quán lại thu hút nhiều du khách nước ngoài tìm đến để học cách làm bánh. Chủ quán tâm sự: "Nếu có thuyền đưa khách từ trung tâm thành phố xuống đây thì chắc chắn sẽ đông đúc hơn. Chúng ta nên khác biệt so với Hội An, trở thành nơi để khách du lịch trải nghiệm thực tế chứ không chỉ dừng lại ở việc ngắm nghía."
Định hướng phát triển trong tương lai
Theo đề án phát triển du lịch đường thủy của thành phố Huế, các tuyến thuyền trong tương lai có thể kết nối đa dạng các điểm di sản, làng nghề và khu phố cổ dọc theo hệ thống sông, từ kinh thành đến Bao Vinh, Thanh Hà hay các làng ven sông Hương. Việc hình thành những tour tuyến này chính là bước đi cụ thể hóa định hướng phát triển du lịch đường sông mà thành phố đang kiên trì theo đuổi.
Bà Trần Thị Hoài Trâm, Giám đốc Sở Du lịch thành phố Huế, cho biết: "Thời gian qua, tiềm năng du lịch đường sông của Huế chưa được khai thác một cách tương xứng. Thành phố đang triển khai chiến lược đồng bộ, từ việc sử dụng thuyền điện năng lượng sạch, đầu tư vào hệ thống bến bãi, cho đến xây dựng các tuyến trải nghiệm kết nối di sản, làng nghề và kinh tế đêm, nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách."
Vào tháng 4/2026, khi những chuyến thuyền điện đầu tiên bắt đầu lướt nhẹ trên tuyến Ngự Hà-Đông Ba, các kênh đào từng phục vụ cho kinh đô xưa sẽ chính thức bước vào một hành trình mới đầy hứa hẹn. Những dòng sông ấy, khi đó, có thể không chỉ đơn thuần là những thủy đạo cổ kính, mà còn trở thành một phần sinh động của không gian văn hóa và đời sống đô thị di sản, cho hôm nay và cả những thế hệ mai sau.
