Là Khu dự trữ sinh quyển thế giới, Cù Lao Chàm sở hữu hệ sinh thái biển đa dạng với hơn 1.300 loài sinh vật, nhiều loài quý hiếm; rừng nguyên sinh che phủ khoảng 60-70% diện tích cùng gần 500 loài thực vật bậc cao. Bản sắc văn hóa biển đặc trưng và sự đồng hành của cộng đồng địa phương tạo nền tảng để nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn. Dòng vốn đầu tư dần hiện diện với 41 cơ sở lưu trú trên đảo, nhưng tiềm năng lớn vẫn chưa chuyển hóa thành động lực phát triển tương xứng.
Chuyển đổi mô hình du lịch
Tại Diễn đàn khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên biển và hải đảo Việt Nam, nhiều nhà khoa học và quản lý khuyến nghị Cù Lao Chàm phải nhanh chóng chuyển đổi mô hình từ “du lịch đại trà” sang “du lịch sinh thái chất lượng cao, có kiểm soát”. Thực tế, các sáng kiến “Nói không với túi ni-lông” đã giúp giảm hơn 90% hộ dân sử dụng túi nylon; “Đảo xanh không rác” thu gom trung bình 8,5 tấn rác/bãi biển và 50 kg rác/rạn san hô mỗi năm. Tuy nhiên, rác thải nhựa vẫn tồn tại và lợi ích cộng đồng mới chỉ chiếm khoảng 20% trong chuỗi giá trị tour.
Vướng mắc về thể chế
Ông Lê Vĩnh Thuận, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm, cho biết: “Tiềm năng lớn nhưng cơ chế vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Đến nay, việc giao cộng đồng quản lý mặt nước trong khu bảo tồn biển vẫn chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng, trong khi các hoạt động bảo tồn cũng thiếu định mức kinh tế - kỹ thuật để triển khai hiệu quả”. Luật Thủy sản cho phép tổ chức du lịch sinh thái trong phân khu phục hồi sinh thái nếu không làm tổn hại đến nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái biển. Nhưng Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo lại chưa có cơ chế giao khu vực biển tại phân khu này, gây vướng mắc.
“Nếu không tổ chức hoạt động du lịch sinh thái tại phân khu này, ban quản lý sẽ khó tự chủ chi thường xuyên, tái đầu tư công tác bảo tồn, đồng thời không mang lại lợi ích cho người dân”, ông Thuận nhấn mạnh.
Cơ chế mới và định hướng
Quy chế quản lý và bảo vệ môi trường Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An vừa được UBND thành phố Đà Nẵng ban hành, mở thêm cơ sở phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Tuy nhiên, những nỗ lực từ địa phương sẽ khó phát huy hiệu quả nếu các điểm nghẽn về thể chế ở cấp Trung ương chưa được tháo gỡ đồng bộ.
PGS, TS Nguyễn Chu Hồi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam, nhận định: “Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, biến đổi đại dương và xu thế chuyển đổi xanh, thế giới đang chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy phát triển hiệu quả và bền vững; chuyển từ ưu tiên khai thác tài nguyên vật chất sang khai thác các giá trị chức năng, giá trị không gian của các hệ thống tài nguyên biển”.
Lấy bảo tồn nuôi bảo tồn
Mô hình “lấy bảo tồn nuôi bảo tồn” đang là hướng đi đúng đắn tại Cù Lao Chàm. Chỉ khi người dân thấy lợi ích trực tiếp từ bảo tồn thông qua du lịch, dịch vụ môi trường, chia sẻ phí tham quan, họ mới trở thành lực lượng bảo vệ tài nguyên bền vững. Cơ chế đồng quản lý phải thực chất bằng việc trao quyền pháp lý rõ ràng. Phát triển du lịch sinh thái phải dựa trên sức tải môi trường; giới hạn số lượng khách, phân vùng hoạt động, quy định hành vi ứng xử là điều kiện tiên quyết.
Ông Lê Vĩnh Thuận khẳng định: “Cù Lao Chàm đã chứng minh bảo tồn và phát triển không phải là hai lựa chọn đối lập. Bằng việc kết hợp quản lý tổng hợp dựa vào cộng đồng, cơ chế tài chính bền vững, phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát và hợp tác quốc tế, chúng tôi đã bước đầu xây dựng được một mô hình toàn diện cho vùng ven biển miền trung”.
