Đèo Hải Vân: Vị trí chiến lược và lịch sử hình thành
Đèo Hải Vân thuộc khối nền cổ Trường Sơn, được hình thành từ kỷ tiền Cambri cách đây hơn 500 triệu năm. Rặng Bạch Mã - Hải Vân với những đỉnh cao hơn nghìn mét tựa như con ngựa trắng chồm ra biển cả. Khối núi này có nền đá rắn chắc, ít bị xói mòn hay sụp đổ lớn, đồng thời án ngữ con đường độc đạo từ nam ra bắc, khiến nơi đây trở thành vị trí lý tưởng để xây dựng các công trình thành lũy và pháo đài quân sự qua nhiều thời kỳ.
Trước năm 1975, chỉ với một đại đội công binh quân Giải phóng hoạt động, đèo Hải Vân vẫn thường xuyên chặn được tuyến giao thông huyết mạch của Mỹ và quân lực VNCH từ Huế vào Đà Nẵng. Đường đèo cao khoảng 496 mét so với mực nước biển, mang trong mình bao lớp trầm tích lịch sử sâu sắc. Núi cao, dốc đứng, đường bộ qua đèo vốn là đường cái quan từ thời xa xưa.
Trước năm 2005, dù đã được mở mang và sửa chữa nhiều lần, đường đèo vẫn còn nhiều khúc cua tay áo quanh co và nguy hiểm. Chính tác giả cũng từng có trải nghiệm hút chết trên đường vào Vùng 3 Hải quân công tác, khi chiếc xe Jeep lùn chở ông cùng hai sĩ quan cùng lữ đoàn suýt bị lật khi đi vào cua.
Chuyến khảo sát năm 1995: Thử thách mở đầu
Tháng 2 năm 1995, Tập đoàn xây dựng nơi tác giả làm việc sau khi giải ngũ đã cử ông cùng một nhóm chuyên gia tham gia chuyến đi khảo sát với Tổ chức Japan International Cooperation Agency (JICA). Mục tiêu là chuẩn bị triển khai dự án Hầm đường bộ Hải Vân theo chương trình viện trợ Phát triển Chính thức (ODA) của Nhật Bản.
Nhiệm vụ nghe có vẻ đơn giản: leo lên đỉnh núi để xác định chính xác vị trí cửa hầm thông gió dài hơn 1,8 km tính từ hầm đường bộ lên. Tuy nhiên, khi đặt vào thực trạng địa hình hiểm trở của núi rừng Hải Vân, công việc này trở thành một cuộc thử thách thực sự.
Năm 1995, đất nước mới mở cửa chưa lâu. Các đoàn quốc tế xuống địa bàn khảo sát dự án không chỉ có cơ quan chuyên môn mà còn cả các cơ quan hành chính địa phương tham gia. Đoàn khảo sát JICA hôm đó bao gồm một đoàn xe dài với đầy đủ các ban bệ, nối đuôi nhau leo lên đèo Hải Vân theo quốc lộ số 1 cũ.
Gió từ biển thổi ngược lên đèo mang theo hơi muối mằn mặn, trong khi mây trắng bảng lảng trôi ngang sườn núi. Hải Vân được biết đến như ranh giới khí hậu tự nhiên rõ nét nhất Việt Nam, nơi phân biệt khí hậu bắc - nam một cách rõ ràng đến mức có thể cảm nhận bằng da thịt.
Hành trình leo núi đầy gian nan
Khi cả đoàn dừng lại ở lưng chừng đèo, trước mặt là đỉnh Hải Vân mờ ảo trong màn sương. Tác giả, với vai trò phó đoàn công tác JICA, thông báo rằng nhóm sẽ leo lên vị trí dự kiến làm cửa hầm thông gió để xác định tọa độ và chụp ảnh thực địa. Tuy nhiên, chỉ có hai thành viên của Tổng công ty Tư vấn Thiết kế Giao thông Vận tải (TEDI) và đoàn JICA thực sự leo núi.
Đoàn JICA bao gồm ông Watanabe - Trưởng đoàn, chuyên gia về Kế hoạch Tài chính của JICA; ông Hashiguchi, chuyên gia số 1 về đường hầm cùng bốn chuyên gia Nhật khác. Tác giả, ngoài chuyên ngành Công binh, còn đảm nhận vai trò chuyên viên tọa độ đồ bản và phiên dịch.
Con đường mòn lên đỉnh khó có thể gọi là đường, lúc ẩn lúc hiện và nhiều khi mất hút giữa cỏ cây lau lách. Đá tai mèo sắc như lưỡi dao, lau lách và dây rừng dại quấn chặt lấy chân người đi. Những bụi hoa xuyến chi và hoa trinh nữ như những tấm thảm dày đầy gai nhỏ, bám dính vào quần áo.
Thỉnh thoảng, những con thằn lằn hoặc kỳ nhông to tướng chạy vụt qua lối mòn, khiến các chuyên gia Nhật Bản sợ rắn và khua khoắng gậy loạn xạ. Nhóm chuyên gia người Nhật vốn kỷ luật và bền bỉ, nhưng mới leo được một phần ba đoạn đường đã thấy mồ hôi nhễ nhại, mạch máu ở thái dương giần giật.
Hai kỹ sư TEDI, quen với công việc văn phòng và máy lạnh, vừa leo vừa thở ra đằng tai. Họ đi giày loafer, loại giày công sở không phù hợp cho leo núi, và quả nhiên một chiếc giày đã bong mõm, hở cả bít-tất. Họ đề nghị dừng lại chụp ảnh rồi về, nhưng tác giả khích lệ: "Cố gắng lên! Nếu các bạn mệt quá thì nghỉ. Còn bọn tôi phải đi tiếp đúng theo tuyến trên bản đồ."
Cuối cùng, sau khi xin mấy chiếc tất bảo hộ để bọc giày, hai kỹ sư TEDI lại lùi lũi đi theo, có lẽ ý thức dân tộc không cho phép họ bỏ cuộc giữa đường.
Thành quả trên đỉnh Hải Vân
Tác giả, với xuất thân là lính cựu hải quân còn trẻ và hăng hái, dẫn đầu đoàn leo núi. Mỗi bước chân tiến lên, ông tự nhủ: "Công việc đã nhận thì phải đi đến cùng. Không thể để các bạn Nhật coi thường mình được." Giữa núi rừng lộng gió, ông cảm thấy mình như một chiến sĩ trinh sát đang mở đường cho cả một quân đoàn.
Gần trưa, đoàn lên đến tọa độ dự kiến. Mây tan dần, ánh nắng mùa xuân ùa xuống như một phần thưởng cho những kẻ bền gan. Trước mắt, biển trời mở ra một bức tranh rộng lớn: cảng Tiên Sa lấp lánh dưới nắng, bán đảo Sơn Trà xanh thẫm như nét sơn dầu mạnh mẽ, vịnh Lăng Cô như tấm gương in bóng mây xanh biếc, và đầm Lập An phẳng lặng với những mái nhà xóm chài yên bình.
Tác giả đứng rất lâu giữa những cơn gió lộng, lòng dâng lên niềm kiêu hãnh lặng lẽ. Những ngọn gió nghìn năm của đất nước đang thổi qua lay động tâm hồn ông.
Bữa cơm trưa và bài học về sự chính trực
Quá trưa muộn, đoàn hoàn thành công việc và xuống núi gặp lại các đoàn cán bộ tháp tùng. Tác giả mời mọi người dùng cơm trưa tại một quán đơn giản, với thực đơn chủ đạo là rau muống xào tỏi, trứng gà chiên, thịt chân giò heo thái mỏng, và thêm món cá thu kho.
Theo nguyên tắc "ngoại giao nhân dân", ông ngồi cùng mâm với phía đoàn tháp tùng. Ăn được vài miếng, một anh bạn lái xe trong đoàn tháp tùng đá chân ông và nói nhỏ: "Có phong bì bồi dưỡng, anh đưa luôn cho chúng tôi. Ăn uống đạm bạc thế này, bọn tôi xin rút lui sớm."
Tác giả há mồm ngạc nhiên, vì làm việc lâu với chuyên gia Nhật Bản đã khiến ông quên mất thói quen tục lệ phong bì. Ông bỏ miếng trứng rán cắn dở xuống bát và thuyết trình về sự giúp đỡ của các tổ chức quốc tế với Việt Nam, nhấn mạnh rằng không thể có phong bì cho những việc như vậy.
Chuyến khảo sát kết thúc tốt đẹp, và anh bạn cùng bàn cũng không đòi hỏi gì thêm. Vài năm sau, ngày 27 tháng 8 năm 2000, hầm đường bộ Hải Vân chính thức khởi công, và đến ngày 5 tháng 6 năm 2005, công trình hoàn thành, mở ra một tuyến đường xuyên qua lòng núi thay thế cho những khúc cua hiểm trở của con đèo xưa.
Mỗi lần đi qua hầm, tác giả lại nhớ buổi trưa năm ấy, con đường mòn gập ghềnh, mây trắng trên đỉnh Hải Vân, và bữa cơm rau muống cá kho đầy kỷ niệm. Trong đó có một chút kiêu hãnh thầm lặng của kẻ mở đường.
