Khu nhà Đại học Đông Dương xưa, một kiến trúc Đông Dương tiêu biểu trên phố Lê Thánh Tông (Hà Nội), hiện thuộc ba đơn vị quản lý: Trường ĐH Dược Hà Nội, Trường ĐH KHTN (ĐHQG Hà Nội) và Hội đồng Giáo sư nhà nước (Bộ GD-ĐT). Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, khu nhà được đề xuất chuyển đổi công năng thành bảo tàng, gợi lên nhiều tranh luận từ những người quan tâm đến di sản kiến trúc và di sản đại học.
Giá trị lịch sử và kiến trúc
Theo cuốn Lịch sử Hà Nội của nhà sử học Pháp Philippe Papin, công trình do kiến trúc sư nổi tiếng Ernest Hébrard thiết kế. Ông cho biết trong số các công trình tiêu biểu cho phong cách Đông Dương có ba công trình công cộng lớn: Trường Đại học Đông Dương xây năm 1927 (tại 19 Lê Thánh Tông), bảo tàng của Viện Viễn Đông Bác cổ xây năm 1931 (nay là Bảo tàng Lịch sử) và Sở Tài chính Đông Dương xây năm 1931 (nay là trụ sở Bộ Ngoại giao).
Trong khu nhà Đại học Đông Dương xưa có những thành tố quen thuộc với công chúng, như chiếc cổng Đại học Đông Dương, khán phòng Ngụy Như Kon Tum, Bảo tàng Sinh học (bảo tàng sinh học đầu tiên của Đông Dương) với bộ xương voi châu Á kích thước lớn. PGS-TS Nguyễn Thành Nam, Giám đốc Bảo tàng Sinh học (Trường ĐH KHTN, ĐHQG Hà Nội), cho biết: "Chúng tôi là bảo tàng nghiên cứu. Các đoàn, các trường vẫn có thể vào nhưng phải đăng ký trước, có thể vào ngay nhưng phải đăng ký để sắp xếp nhân viên, có người hướng dẫn giới thiệu hiện vật."
Chiếc cổng và mặt tiền Đại học Đông Dương như "khuôn mặt" của Trường ĐH Tổng hợp, sau này là Trường ĐH KHTN (ĐHQG), trong khi khán phòng Ngụy Như Kon Tum là nơi tổ chức nhiều hội thảo, sự kiện văn hóa như giới thiệu sách, triển lãm và biểu diễn âm nhạc. Chuỗi chương trình Không gian âm nhạc của đạo diễn Việt Tú từng được tổ chức tại đây. Mới nhất, trong Lễ hội văn hóa sáng tạo 2024 do Hà Nội tổ chức, khu nhà trở thành nơi triển lãm và tổ chức tour khám phá văn hóa kiến trúc Cảm thức Đông Dương. Các hoạt động này đều thuê địa điểm của ĐHQG.
Quan điểm về bảo tồn và phát triển
PGS-TS Nguyễn Văn Huy có nhiều ý tưởng về việc chuyển đổi khu nhà thành bảo tàng. Theo ông, đây vừa là nơi hội tụ giá trị kiến trúc từ đầu thế kỷ 20, vừa ghi dấu giáo dục đại học qua nhiều thời kỳ. Tại đây từng có Trường ĐH Y, Trường ĐH Dược, các khoa Hóa, Sinh của ĐH Tổng hợp cùng Bộ Giáo dục (cũ). Cha của ông, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Văn Huyên, cũng từng làm việc ở đây. Ông Huy nói: "Chính tại sân trường ĐH Tổng hợp, Hồ Chủ tịch đã từng hướng dẫn Chủ tịch Xô viết tối cao Voroshilov, Tổng thống Indonesia Sukarno tới thăm và hiểu về nền đại học VN. Đến Văn Miếu thấy nền đại học thời phong kiến, còn đến đây thì thấy từ thế kỷ 20. Đấy là một đóng góp lớn cho văn hóa xã hội, đặc biệt là cho du lịch."
Với tình trạng "chia năm xẻ bảy" hiện nay, ông Huy cho rằng nếu không thu về một mối, các không gian ở đây sẽ "chết yểu". Ông nhấn mạnh: "Phải chuyển, không thể không chuyển được, phải chuyển mới có sự quản lý tập trung. Manh mún dễ xảy ra tình trạng 'cha chung không ai khóc'."
Trong khi đó, PGS-TS Khuất Tân Hưng, Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội, cho rằng với di sản giáo dục, tính xác thực không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc, chi tiết trang trí hay cấu trúc, vật liệu, mà còn bao gồm tinh thần nơi chốn, ký ức tập thể và chức năng học thuật. Hiện nay, các hoạt động giao lưu, kết nối và truyền đạt tri thức vẫn diễn ra hàng ngày tại cụm công trình này. Ông nói: "Chính những hoạt động này tạo nên giá trị cốt lõi của di sản, phản ánh đúng bản chất của một không gian giáo dục sống. Thay chúng bằng một không gian trưng bày tĩnh sẽ làm suy giảm đáng kể tính xác thực ở cấp độ sâu hơn. Nói cách khác, giữ được chức năng giáo dục chính là giữ được tinh thần gốc của công trình."
Một thực thể di sản "sống", theo ông Hưng, càng quan trọng hơn khi Hà Nội là thành phố sáng tạo của UNESCO, nơi năng lực sáng tạo được đo bằng khả năng sản xuất và lan tỏa tri thức, chứ không chỉ dừng lại ở việc trưng bày. Ông đề xuất tiếp cận linh hoạt: tích hợp chức năng bảo tàng vào một phần diện tích, phần còn lại tiếp tục khai thác cho các hoạt động học thuật như đào tạo sau đại học, workshop, hội thảo khoa học, giao lưu văn hóa. Ông nói: "Cách tiếp cận này cho phép di sản vừa được bảo tồn, vừa duy trì được mạch đập sáng tạo."
PGS-TS Hưng cũng đặc biệt lưu ý việc có một "áo giáp" pháp lý cho cụm công trình: "Có lẽ nên làm hồ sơ di tích để cụm công trình này được bảo tồn tốt hơn, chặt chẽ hơn theo luật Di sản."
