Thành Cổ Diên Khánh: Di Tích Lịch Sử Với Kiến Trúc Vauban Độc Đáo
Thành cổ Diên Khánh tọa lạc tại khóm Đông Môn, thị trấn Diên Khánh cũ, cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 10 km về phía nam. Đây là một công trình quân sự cổ có giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, thu hút sự quan tâm của nhiều du khách và nhà nghiên cứu.
Lịch Sử Hình Thành Và Kiến Trúc Độc Đáo
Theo sử sách ghi lại, vào năm 1793, chúa Nguyễn Ánh đã đem quân đánh chiếm vùng đất Diên Khánh từ tay nhà Tây Sơn. Nhận thấy đây là địa bàn hiểm yếu, ông quyết định cho xây dựng thành Diên Khánh làm căn cứ quân sự. Thành có diện tích khoảng 36.000 mét vuông, được thiết kế theo kiểu Vauban – một hình mẫu thành quân sự phổ biến ở Tây Âu vào khoảng thế kỷ XVII-XVIII.
Tường thành được đắp bằng đất, cao khoảng 3,5 mét, với hào nước sâu từ 4-5 mét và rộng từ 20-30 mét bao quanh. Hào nước này luôn chứa đầy nước lấy từ sông Cái, tạo nên một hệ thống phòng thủ vững chắc. Ban đầu, thành có 6 cửa, nhưng hiện nay chỉ còn 4 cửa: đông, tây, tiền và hậu. Trong đó, cửa đông và tây vẫn còn khá nguyên vẹn, là lối đi quen thuộc của người dân sống trong thành.
Vai Trò Lịch Sử Và Những Câu Chuyện Bi Tráng
Thành cổ Diên Khánh không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng. Trong những ngày đầu chống thực dân Pháp xâm lược, nơi đây đã trở thành tổng hành dinh của nghĩa quân Cần Vương tại Khánh Hòa. Đề đốc Trịnh Phong, với tài trí và đức độ hơn người, được tôn làm Bình Tây đại tướng, đứng đầu Bình Tây cứu quốc đoàn.
Ông đã kêu gọi nhân dân cùng nhau đứng lên chiến đấu, với khẩu hiệu: “Tiễu tặc trừ gian bình quốc loạn; hưng binh ứng nghĩa phục giang san” (tạm dịch: Giết giặc trừ gian, làm cho đất nước yên bình; dấy binh làm việc nghĩa, khôi phục giang san). Trước khí thế mạnh mẽ của nghĩa quân, quan lại đầu tỉnh đã chủ động giao thành cho nghĩa quân. Tháng 8/1885, khi quân Pháp đổ bộ vào cửa sông Cù Huân, Nha Trang, Trịnh Phong đã giao thành cho ông Lê Nghị trấn giữ và thân chinh chỉ huy nghĩa quân chặn đánh quân Pháp tại nhiều địa điểm như hòn Thơm, hòn Đá Lố.
Miếu thờ Trịnh Phong hiện nằm tại xã Diên An, huyện Diên Khánh cũ, được người dân lập vào năm 1886, gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử của địa phương.
Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Di Tích
Trải qua thời gian, thành cổ Diên Khánh đã xuống cấp, nhưng tỉnh Khánh Hòa đã nhiều lần trùng tu, sửa chữa để giữ được những nét kiến trúc cơ bản ban đầu. Năm 1988, thành được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia. Từ cuối năm 2014, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã lập đề án tôn tạo và phát huy giá trị văn hóa lịch sử của thành cổ.
Các công trình mang dấu ấn lịch sử như Miếu Thánh Phi, cột cờ tại cửa nam, và hành cung đã được phục dựng. Cùng với đó, các dự án đầu tư xây dựng phố đi bộ dọc cổng thành và phát triển làng nghề truyền thống địa phương đang được triển khai.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh rằng phương thức bảo tồn tốt nhất là phát triển du lịch sinh thái cộng đồng. Điều này không chỉ tận dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa địa phương mà còn bảo vệ môi trường di sản và đảm bảo lợi ích hài hòa cho người dân.
Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai
Tháng 4/2022, Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích thành cổ Diên Khánh từ năm 2022 đến 2025. Mục tiêu là bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của huyện Diên Khánh và tỉnh Khánh Hòa.
Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, xác định Diên Khánh là đô thị sinh thái, văn hóa truyền thống. Thành cổ Diên Khánh sẽ trở thành điểm nhấn quan trọng trong hệ thống di tích địa phương, kết hợp phát triển du lịch văn hóa với du lịch sinh thái, hình thành các tuyến du lịch trọng điểm và xây dựng thương hiệu du lịch đặc thù Diên Khánh-Khánh Hòa.
Việc làm “sống lại” di tích này đòi hỏi sự chung tay của nhiều bên, bao gồm cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư, với trọng tâm là tạo không gian văn hóa kết hợp cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử và di sản văn hóa phi vật thể.
