Phục dựng nghi lễ Tết cung đình thời Lê Trung hưng tại Hoàng thành Thăng Long
Trong khuôn khổ các hoạt động dịp Tết Nguyên Đán Bính Ngọ, Trung tâm di sản Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội đã thực hiện một trưng bày đặc sắc về các nghi lễ Tết cung đình thời Lê Trung hưng. Sự kiện này không chỉ tái hiện lại không khí trang trọng của triều đình xưa mà còn phản ánh sâu sắc vai trò của nhà vua và triều đình trong đời sống tinh thần của quốc gia thời bấy giờ.
Bốn nghi lễ Tết cung đình quan trọng nhất
Theo Trung tâm di sản Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, dưới chế độ Nhà nước quân chủ, nhà vua và triều đình được xem là đại diện cho muôn dân, biểu tượng cho sự hưng thịnh và vững bền của đất nước. Chính vì thế, một hệ thống các nghi lễ Tết cung đình đã được hình thành, mang tính trang trọng, tôn nghiêm, nhằm biểu thị quyền uy tối cao của bậc thiên tử.
Vào thời Lê Trung hưng, hệ thống nghi lễ Tết cung đình bao gồm một chuỗi các nghi thức diễn ra liên tục từ cuối tháng chạp của năm cũ cho đến mùng 7 tháng giêng năm mới. Các nghi lễ này bao gồm:
- Lễ cúng Táo quân
- Lễ tiến lịch
- Lễ tiến xuân ngưu (rước trâu đất và thần Câu mang)
- Lễ phất thức (lau rửa và niêm phong ấn)
- Lễ cáp hưởng (mời các vị tiên đế về ăn Tết)
- Lễ thướng tiêu (dựng cây nêu)
- Lễ trừ tịch (cúng giao thừa)
- Lễ tế tổ tiên
- Lễ chính đán
- Lễ chúc thọ nhà vua
- Lễ tế giao (tế trời)
- Lễ khai hạ (hạ cây nêu)
- Lễ khai ấn (mở ấn)
Trong số đó, lễ tiến lịch, lễ tiến xuân ngưu, lễ dựng nêu và lễ chính đán được xem là bốn nghi lễ quan trọng nhất trong dịp Tết Nguyên đán. Hiện nay, bốn nghi lễ này đã được phỏng dựng một cách sinh động thông qua tranh vẽ, hiện vật và mô hình, giới thiệu đến đông đảo công chúng một cách trực quan và hấp dẫn.
Chi tiết về lễ tiến lịch và lễ dựng cây nêu
Về lễ tiến lịch, trong các triều đại phong kiến, nhà vua tự coi mình là thiên tử, người kết nối giữa trời và dân, do đó có trách nhiệm làm lịch để báo cho dân biết thời gian, thời tiết, phục vụ cho nông vụ, tế lễ và ổn định đời sống. Thời Lê, cơ quan chuyên trách việc làm lịch là Tư Thiên Giám, nơi tiến hành biên soạn các bộ Khâm thụ lịch, Bác trúng kinh...
Khi hoàn tất bản thảo và mẫu lịch, Tư Thiên Giám sẽ trình lên vua để phê duyệt. Sau khi được vua chấp thuận, Tư Thiên Giám bắt đầu sản xuất các loại lịch phục vụ cho triều đình, bao gồm:
- Ngự lịch: Chỉ làm duy nhất một cuốn để dâng lên vua.
- Long phụng lịch: Dùng để thờ tại Thái miếu, Chí Kính điện, Chính Cung miếu.
- Quan lịch: Ban cho các công hầu bá, văn võ bá quan từ cấp trung ương đến địa phương.
- Dân lịch: Ban phát xuống các làng xã.
Đầu tháng 12, triều đình sẽ chọn ngày giờ tốt để tiến hành đóng ấn lên lịch. Vào ngày 24 tháng chạp, một nghi lễ tiến lịch trang trọng được tổ chức tại sân rồng điện Kính Thiên, thể hiện sự uy nghiêm của hoàng gia.
Lễ thướng tiêu (dựng cây nêu) được ghi chép lại từ thời Lê Trung hưng. Theo tư liệu, vào ngày 30 tháng chạp, cây nêu được dựng lên đầu tiên trong cung vua, phủ chúa và dinh thự của các quan lại, sau đó mới đến lượt các nhà dân. Trên ngọn cây nêu, người ta treo một chiếc phướn dài cùng một vòng tròn nhỏ với những chiếc khánh đất hoặc linh vật. Khi gió thổi, những vật này va đập vào nhau, tạo ra âm thanh leng keng, với ý nghĩa xua đuổi ma quỷ, cầu mong một mùa xuân tươi vui, cả năm an lành, mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi.
Mặc dù xưa kia lễ dựng cây nêu thường được tổ chức vào ngày 30 Tết, nhưng hiện nay, Hoàng thành Thăng Long đã thực hiện nghi thức này vào ngày ông Công ông Táo (23 tháng chạp), thu hút sự tham gia của đông đảo quan khách và đại biểu.
Nghi lễ thả cá chép và tái hiện đổi gác
Nghi lễ thả cá chép tiễn ông Công, ông Táo về trời là một phong tục truyền thống của người Việt Nam, thể hiện lòng thành kính với các Táo quân. Vào ngày 23 tháng chạp âm lịch hằng năm, không chỉ trong các gia đình mà cả trong cung đình cũng thực hiện nghi lễ này, với mong ước cầu sự bình an và thịnh vượng cho quốc gia cũng như từng gia đình trong năm mới.
Năm nay, nghi lễ thả cá chép đã được đại diện lãnh đạo Hà Nội cùng một số tổ chức văn hóa thực hiện vào sáng ngày 10-2 (tức 23 tháng chạp) tại hồ nước trong khuôn viên khu di tích 18 Hoàng Diệu. Sự kiện này không chỉ tái hiện lại nghi lễ thả cá chép và dựng cây nêu trong hoàng cung xưa mà còn lần đầu tiên nghiên cứu và phỏng dựng nghi lễ đổi gác tại cấm thành Thăng Long, mang đến cho công chúng một cái nhìn chân thực và sống động về không khí Tết cổ truyền thời Lê Trung hưng.
