Lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn: Hồi sinh di sản 400 năm tại Gia Lai
Giữa vùng quê An Hòa thuộc xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, không khí lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn lại rộn ràng khắp các ngả đường. Sự kiện diễn ra từ ngày 30 tháng giêng đến mồng 2 tháng 2 âm lịch hằng năm, trở thành dịp để cộng đồng địa phương ôn lại ký ức về một đô thị ven biển phồn thịnh cách đây bốn thế kỷ.
Nghi lễ rước sắc tái hiện bốn nghề truyền thống
Ngay từ sáng sớm, hàng ngàn người dân và du khách đã đổ về chùa Bà để tham gia nghi lễ "Nghinh thần rước sắc", màn mở đầu cho chuỗi hoạt động kéo dài ba ngày. Trong không khí trang nghiêm, đoàn người trong trang phục truyền thống lần lượt xuất phát, tái hiện sinh động hình ảnh bốn nghề gắn bó mật thiết với đời sống cư dân xưa:
- Ngư: đánh cá
- Tiều: đốn củi
- Canh: làm ruộng
- Mục: chăn nuôi
Những chiếc kiệu được khiêng qua các tuyến đường làng, đi qua năm di tích quan trọng gồm chùa Bà, chùa Ông, miễu bà Hỏa, miễu thần Hoàng làng và miễu song thần Hổ. Tại mỗi điểm dừng chân, đoàn người tiến vào thắp hương, nghinh rước thần lên kiệu để đưa về chùa Bà làm lễ chính.
Biểu diễn sống động của cộng đồng gắn kết
Đoàn rước không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là một màn biểu diễn văn hóa sống động. Trong dòng người, hình ảnh ngư dân, tiều phu, nông dân và mục đồng hiện lên như những mảnh ghép của một cộng đồng từng gắn bó sâu sắc với sông nước, núi rừng và đồng ruộng. Từng bước chân chậm rãi, đều đặn thể hiện tinh thần hiếu lễ và sự gắn kết bền chặt của cư dân vùng đất này qua nhiều thế hệ.
Lịch sử hưng thịnh của Cảng thị Nước Mặn
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, từ thế kỷ 16 đến 18, Cảng thị Nước Mặn từng phát triển rực rỡ, là trung tâm giao thương lớn của phủ Quy Nhơn. Khoảng năm 1610, thương nhân người Hoa từ Phúc Kiến, Quảng Đông đã đến đây buôn bán, sinh sống, hình thành nên một đô thị cổ sầm uất. Sự gặp gỡ giữa cư dân Việt và người Hoa không chỉ tạo nên một trung tâm thương mại sôi động mà còn mở ra quá trình giao thoa văn hóa sâu sắc, để lại dấu ấn đến ngày nay.
Chùa Bà: Nơi hội tụ tín ngưỡng Việt - Hoa
Chùa Bà, nơi diễn ra lễ hội, được xây dựng trong bối cảnh giao thương nhộn nhịp đó. Đây là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần theo tín ngưỡng người Hoa, được tin là thường cứu giúp tàu thuyền gặp nạn trên biển. Khi du nhập vào vùng đất này, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu đã hòa quyện một cách tự nhiên với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, trở thành linh hồn trong lễ hội của cư dân địa phương.
Trong những ngày lễ, người dân treo đèn lồng trước nhà, chuẩn bị sẵn đồ ăn, thức uống để đón khách thập phương. Không khí lễ hội vì thế mang dáng dấp của một "cái tết thứ hai" trong năm, tạo nên sự gắn kết cộng đồng và thu hút du khách từ khắp nơi.
Biến thiên lịch sử và nỗ lực bảo tồn
Tuy nhiên, khác với Hội An vẫn giữ được gần như nguyên vẹn hình hài đô thị cổ, Nước Mặn đã trải qua những biến thiên lớn của tự nhiên và lịch sử. Từ một vùng sình lầy, nước biển theo sông rạch dâng lên mỗi ngày, con người đã khai phá, dựng xây thành thương cảng. Nhưng rồi theo thời gian, sông bồi, biển lấp, thương cảng dần suy tàn, lùi sâu vào đất liền và biến thành một làng quê yên tĩnh như hiện nay.
Những dấu tích vật chất của cảng thị xưa vì thế không còn nhiều. Ông Võ Xuân Lan (74 tuổi, làng An Hòa) cho biết, người dân từng đào được những chiếc neo tàu cổ tại khu vực chùa Bà. Đây là minh chứng hiếm hoi cho một thời giao thương tấp nập đã qua.
"Dù cảng thị không còn, nhưng văn hóa vẫn được giữ lại qua lễ hội. Những năm gần đây, lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được tổ chức quy mô hơn, thu hút đông đảo người dân ở nhiều nơi trên cả nước tham gia", ông Lan chia sẻ.
Sợi dây nối quá khứ với hiện tại
Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Khi những đoàn rước đi qua làng, khi đèn lồng được thắp sáng trong từng mái nhà, Nước Mặn như trở lại thời kỳ hưng thịnh với hàng hóa giao thương, thuyền bè tấp nập ngược xuôi.
Ông Lê Anh Duy, Phó Chủ tịch UBND xã Tuy Phước Bắc, cho biết, tháng 8.2022, lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. "Địa phương đã quy hoạch phát triển lễ hội thành sản phẩm văn hóa du lịch đặc trưng, thu hút đông đảo du khách. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục tôn tạo, phục dựng các di tích, di chỉ Cảng thị Nước Mặn để bảo tồn và phát huy giá trị đặc sắc này", ông Duy nhấn mạnh.
