Phá Tam Giang (Huế) không chỉ đi vào ca dao với nỗi khiếp sợ vì sự hiểm trở, mà còn là nơi “chứng kiến” hai vị chúa Nguyễn gặp nạn. Theo giai thoại địa phương, hơn 400 năm trước, vị chúa đầu tiên của triều đại nhà Nguyễn là Nguyễn Hoàng (chúa Tiên) bị truy đuổi trong một trận thủy chiến tại phá Tam Giang. Trong lúc nguy cấp, quai chèo bị đứt, bà đánh cá Trần Thị Tơ đã hiến lưới bện lại chèo, giúp chúa thoát hiểm. Vì thế, khi bà mất, chúa Nguyễn cho lập miếu thờ. Ngày nay ở làng Bác Vọng vẫn còn miếu thờ bà Tơ. Người dân thờ cúng, tôn kính bà như vị thần phù hộ trên sông nước.
Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan cũng gặp nạn tại đây
Sau đó vài mươi năm, cũng tại phá Tam Giang, theo Đại Nam thực lục tiền biên, trên đường rút quân sau khi đánh tan quân Trịnh, chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan đã mất trên thuyền ngự năm 1648. Tam Giang không chỉ là mặt nước của dân chài, mà còn nằm trên đường đi của các chúa Nguyễn.
Đặc trưng nò sáo và nhà chồ trên phá
Phá Tam Giang có diện tích khoảng 52 km2, là phần phía bắc của hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai lớn nhất Đông Nam Á. Đây là vùng nước lợ, nơi sông gặp biển. Cửa biển hẹp, nhiều dòng xoáy, sóng to gió lớn nên thuyền bè qua lại luôn phải dè chừng. Nỗi sợ này đã được ghi vào ký ức dân gian qua câu ca dao: “Thương em anh cũng muốn vô / Sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang”.
Dân gian kể rằng đầu thế kỷ 18, quan Nội tán Nguyễn Khoa Đăng đã dùng súng thần công bắn vào những ngọn sóng lớn trên phá. Vừa bắn xong, một vệt đỏ loang ra, ai cũng tin sóng dữ đã bị giết. Nhưng lớp tư liệu chắc hơn lại cho thấy ông đã cho mở rộng cửa phá, đào thêm kênh để giảm thế nước. Nhờ vậy, tàu thuyền qua lại dễ dàng hơn.
Phá Tam Giang sau này còn nổi tiếng về nghề nò sáo – hệ thống bẫy bằng tre, lưới dẫn dụ tôm cá theo dòng nước để vào khoang chứa. Người dân dựng những “nhà chồ” (chòi lán tạm chừng 5-15 m2 bằng tre, gỗ, xi măng) ngay cạnh hệ thống nò sáo để canh gác và thu hoạch. Xóm Sáo (xã Điền Hải cũ) có thể được xem là xóm nhà chồ cuối cùng trên phá Tam Giang, cũng đã dời lên bờ tái định cư.
Phá Tam Giang ngày nay: điểm du lịch trải nghiệm
Phá Tam Giang giờ đây trở thành điểm trải nghiệm độc đáo, thu hút rất nhiều khách du lịch. Du khách có thể tham quan hệ thống nò sáo, tìm hiểu đời sống ngư dân và thưởng thức cảnh quan sông nước hữu tình.
