Hội Lim năm 1942: Góc nhìn sống động từ người Pháp về lễ hội mùa xuân xứ Kinh Bắc
Trên Tuần san Indochine số 81 ra ngày 19/3/1942, nhà báo Jean François đã ghi lại những quan sát tinh tế về Hội Lim - một lễ hội mùa xuân nổi tiếng của vùng Kinh Bắc. Bài viết mang đến cái nhìn chân thực về không khí nhộn nhịp và nét văn hóa độc đáo nơi đây vào thời điểm hơn 80 năm trước.
Sự chuyển mình kỳ diệu của đồi Lim vào ngày 13 tháng Giêng
Theo mô tả, Lim vốn là một quả đồi nhỏ, trơ trọi và vắng vẻ, nằm bên phải tuyến đường thuộc địa Hà Nội - Bắc Ninh, cách thị xã vài cây số. Dưới chân đồi là một ngôi chùa nhỏ cũ kỹ, xiêu vẹo, và một con đường mòn quanh co dẫn vào ngôi làng lớn ẩn sau lũy tre xanh. Suốt 364 ngày trong năm, cảnh tượng nơi đây yên bình với những tán cây cổ thụ.
Tuy nhiên, mỗi năm một lần, vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch (năm 1942 rơi vào ngày 28/02), đồi Lim bỗng chốc thay đổi hoàn toàn. Cả quả đồi chật kín người, nhìn từ xa giống như một con vật khổng lồ đã chết, bụng ngửa lên trời và trên bụng bu đầy kiến. Từ tờ mờ sáng, người dân khắp vùng Bắc Ninh, Bắc Giang đã nô nức kéo về, tụ họp trên sườn đồi.
Trang phục lộng lẫy và mục đích của hội
Không ai đến Hội Lim với trang phục thường ngày. Các liền chị cẩn thận vấn tóc bằng khăn nhiễu tam giang, khoác áo ngoài màu nâu nhạt để lộ thắt lưng cá vàng và váy dài chấm gót. Các liền anh cũng chăm chút y phục với nón dứa, khăn lượt, kính râm, áo the lót, quần ống sớ phẳng phiu cùng đôi giày Gia Định đen bóng.
Họ đến đây để làm gì? Họ đến để gặp gỡ, vui xuân, chuyện trò, và trên hết là để nghe các liền chị xứ Kinh Bắc cất lên làn điệu “quan họ” trứ danh. Danh tiếng của người con gái Bắc Ninh từ lâu đã lan xa: họ được coi là những người đẹp nhất, mộc mạc nhất và cũng đa tình nhất trong cả nước. Hội Lim chính là dịp tôn vinh tài năng và duyên sắc của họ.
Cuộc hát đối giao duyên đầy tinh tế
Quan họ, làn điệu nổi danh khắp Bắc Kỳ, thực chất là một cuộc hát đối giao duyên - một hình thức quen thuộc tại nhiều vùng của xứ Đông Dương thời bấy giờ. Các liền chị khoe nét duyên dáng và tinh tế, còn các liền anh thể hiện tài ứng đối, khéo léo. Họ kết thành từng nhóm: liền anh một bên, liền chị một bên, khoanh tay, điệu bộ ý tứ.
Việc khởi đầu bao giờ cũng khó khăn, cần có màn giáo đầu. Ở xứ An Nam, miếng trầu sẽ thay cho những câu chuyện xã giao quen thuộc về mưa, nắng của người phương Tây. Liền anh sẽ mời liền chị mà mình đã để mắt tới xơi trầu và chung vui. Theo lệ, liền chị sẽ từ chối, và liền anh phải khéo léo tìm cách năn nỉ. Liền chị bông đùa làm khó, bắt anh ta chờ đợi, và đôi khi tinh quái làm mất mặt anh chàng. Nếu vượt qua thử thách ấy, chầu hát mới thực sự bắt đầu.
Những lời ca đầy cảm xúc và sự ganh đua
Cuộc đối đáp quan họ khó có thể mô phỏng và diễn tả hết được. Ai nấy đều cố tìm câu hát du dương nhất, vần điệu nhất, ví von tinh tế nhất. Họ hát về đủ thứ, với lời ca lúc bông đùa, lúc tha thiết, lúc say đắm, lúc châm biếm, lúc mãnh liệt, lúc dịu dàng. Nhờ sự ganh đua thúc đẩy, vẻ dè dặt dần tan biến, đôi bên thường đi đến những lời tỏ bày nồng nhiệt nhất.
Ví dụ, liền anh hát: “Thân cô như hoa gạo trên cây / Thân tôi như đám cỏ may bên đường / Lạy giời cho cả gió rung cây / Cho hoa rụng xuống cỏ may xỏ vào.” Liền chị đáp lại: “Thân chị như cánh hoa sen / Chúng em như bèo, như bọt chằng chen được nào / Lạy giời cho cả mưa rào / Cho sấm, cho chớp, cho bão to, gió lớn / Cho sen chìm xuống bèo trèo lên sen.”
Bài báo của Jean François không chỉ là một tư liệu quý về Hội Lim năm 1942, mà còn phản ánh sức sống mãnh liệt của văn hóa quan họ, một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của Việt Nam, vẫn được lưu truyền và phát huy cho đến ngày nay.
