Dinh Thượng Thơ: Di sản kiến trúc 162 năm giữa lòng Sài Gòn sầm uất
Ngay tại trung tâm sầm uất bậc nhất Thành phố Hồ Chí Minh, tồn tại một công trình kiến trúc cổ kính đã hơn 162 năm tuổi mà nhiều người thường xuyên đi ngang qua nhưng ít ai biết đến giá trị lịch sử đặc biệt của nó. Đó chính là Dinh Thượng Thơ tọa lạc tại số 59-61 đường Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn - một trong những công trình hành chính cổ nhất còn sót lại của Sài Gòn xưa.
Vị trí kim cương và kiến trúc độc đáo
Công trình này sở hữu vị trí được mệnh danh là "kim cương" khi nằm ngay gần phố đi bộ Nguyễn Huệ và kế bên trụ sở HĐND - UBND TP.HCM tại góc đường Lý Tự Trọng - Đồng Khởi. Được xây dựng từ năm 1864 theo thiết kế của kiến trúc sư người Pháp Marie-Alfred Foulhoux, Dinh Thượng Thơ thậm chí còn có lịch sử lâu đời hơn cả nhà thờ Đức Bà nổi tiếng.
Tòa nhà mang màu vàng kem sang trọng với bố cục đối xứng hình chữ U ôm lấy khoảng sân trung tâm. Dù đã trải qua hơn một thế kỷ rưỡi tồn tại, nhiều chi tiết nguyên bản vẫn được bảo tồn nguyên vẹn, từ chiếc cổng sắt được chạm khắc tinh xảo cho đến lối vào lát đá xanh cổ kính. Đặc biệt, phần mái lợp ngói âm dương màu đỏ cam tạo nên sự giao thoa hài hòa giữa kiến trúc phương Tây và truyền thống Việt Nam.
Bên trong công trình, bốn cầu thang gỗ được bố trí gần các lối ra vào và hai góc nhà, dẫn lên tầng trên. Sự kết hợp kiến trúc độc đáo này đã giúp Dinh Thượng Thơ trở thành một trong những công trình mang dấu ấn kiến trúc đặc sắc nhất còn sót lại giữa lòng thành phố hiện đại.
Lịch sử quyền lực và nhiều lần đổi tên
Theo tư liệu trong cuốn Sài Gòn năm xưa của học giả Vương Hồng Sển, Dinh Thượng Thơ thực chất là tên gọi khác của dinh Đổng lý nội vụ (Direction de l'Intérieur). Vào thời điểm đó, đây là cơ quan hành chính quyền lực bậc nhất, chỉ đứng sau Dinh Norodom (sau này là Dinh Độc Lập hay Hội trường Thống Nhất).
Nơi đây từng đóng vai trò điều hành trực tiếp các thanh tra bản xứ, phụ trách các vấn đề dân sự, tư pháp và tài chính của thuộc địa. Đến năm 1888, chức năng của cơ quan này được sáp nhập vào Thơ ký Thống đốc Nam kỳ, và một tòa nhà quy mô lớn hơn đã được xây dựng vào năm 1890 - chính là công trình tồn tại đến ngày nay.
Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, công trình này đã mang nhiều tên gọi khác nhau: đầu thế kỷ 20 là Văn phòng chính phủ, sau năm 1946 lần lượt là Dinh Thủ hiến Nam Việt, Tòa Đại biểu Nam phần, rồi Bộ Kinh tế Việt Nam Cộng hòa. Hiện nay, Dinh Thượng Thơ là trụ sở của Sở Công thương TP.HCM (cơ sở 2).
Công trình cổ hơn nhiều biểu tượng Sài Gòn
Điều đáng chú ý là nếu so sánh về độ tuổi, Dinh Thượng Thơ có lịch sử lâu đời hơn nhiều công trình biểu tượng khác của Thành phố Hồ Chí Minh:
- Nhà thờ Đức Bà (khởi công 1877, khánh thành 1880)
- Nhà hát TP.HCM (khởi công 1898, hoàn thành 1900)
- Tòa án nhân dân TP.HCM (khởi công 1881, hoàn thành 1885)
- Bảo tàng TP.HCM (khởi công 1885, hoàn thành 1890)
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Sử học TP.HCM nhận định: "Đây là một công trình kiến trúc mang tính cá biệt trong khu vực Đông Nam Á, được người Pháp xây dựng từ giai đoạn đầu của thời kỳ thuộc địa. Công trình gắn liền với lịch sử hình thành, phát triển của khu trung tâm TP.HCM."
Bảo tồn ký ức đô thị cho tương lai
Giữa nhịp sống sôi động và hiện đại của trung tâm thành phố, Dinh Thượng Thơ vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử, một phần ký ức không thể thiếu của đô thị hơn 300 năm tuổi. Việc bảo tồn những công trình kiến trúc cổ như Dinh Thượng Thơ không chỉ đơn thuần là giữ lại những tòa nhà cũ, mà còn là cách gìn giữ ký ức đô thị, lưu truyền những giá trị văn hóa - lịch sử của Sài Gòn - TP.HCM qua nhiều thế hệ.
Công trình này không chỉ là di sản kiến trúc quý giá mà còn là minh chứng sống động cho quá trình hình thành và phát triển của thành phố, xứng đáng được bảo vệ và trân trọng như một phần không thể tách rời của bản sắc đô thị Sài Gòn.
