Nguồn gốc và lịch sử hình thành chùa Bà Thiên Hậu
Theo tư liệu từ cuốn "Tự hào di sản văn hóa quận 5", từ nửa cuối thế kỷ 18, nhiều người dân vùng duyên hải Nam Trung Hoa đã di cư đến Việt Nam để buôn bán và định cư. Trong hành trình vượt biển đầy gian nan, họ thường mang theo bài vị Thiên Hậu Thánh Mẫu để cầu mong sự bình an và phù hộ.
Thiên Hậu Thánh Mẫu, tên thật là Lâm Mặc Nương, sinh ngày 23 tháng 3 âm lịch năm 960 tại Mi Châu, Bảo Điển, Phúc Kiến, Trung Quốc. Từ nhỏ, bà đã sở hữu khả năng tiên tri kỳ lạ, thường xuyên cứu giúp những người gặp hoạn nạn, đặc biệt là các thương nhân và thủy thủ trên biển. Sau khi qua đời vào năm 987, bà được cho là hiển linh nhiều lần, khiến dân chúng lập miếu thờ và được triều đình Trung Hoa phong tặng nhiều danh hiệu cao quý.
Sự ra đời của hội quán Tuệ Thành
Tại khu vực trung tâm Sài Gòn xưa, nay là Chợ Lớn, những người Hoa đến từ phủ Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông đã xây dựng hội quán Tuệ Thành. Công trình này không chỉ là nơi hội họp, quản lý di dân và hỗ trợ đồng hương, mà còn là địa điểm thờ cúng Thiên Hậu Thánh Mẫu để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Theo thời gian, hội quán Tuệ Thành được biết đến rộng rãi với tên gọi chùa Bà Chợ Lớn hay chùa Bà Thiên Hậu.
Mặc dù không có tài liệu chính xác về năm xây dựng, nhưng một đại hồng chung còn lưu giữ tại chùa cho thấy nó được các nhà buôn dâng cúng vào năm 1795 (năm Ất Dậu niên hiệu Càn Long). Bia đá tại tiền điện ghi lại đợt trùng tu năm 1830 cũng đề cập rằng hội quán đã tồn tại hơn 30 năm trước đó, dù với quy mô nhỏ. Các đợt trùng tu quan trọng khác diễn ra vào các năm 1828, 1841, 1859, 1908, 1972 và 1998.
Kiến trúc độc đáo của chùa Bà Thiên Hậu
Hội quán Tuệ Thành tọa lạc tại đường Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, TP.HCM, với tổng diện tích khuôn viên hơn 65m chiều dài và 27m chiều rộng. Công trình được xây dựng theo phong cách nhà khung gỗ truyền thống, tường hồi chịu lực, mái lợp ngói âm dương đặc trưng.
Bố cục mặt bằng và không gian thờ tự
Bố cục chính của chùa bao gồm:
- Khoảng sân nhỏ phía trước với hai tượng sư tử đá, các phù điêu gắn, tượng đắp nổi và bài thơ Đường trang trí.
- Tiền điện: Nơi thờ Môn Thần (Thần Hữu Đức Ty Chuyên) và Phúc Đức Chính Thần (Thần Thổ Địa).
- Thiên tĩnh: Khu vực trung gian giữa các điện thờ.
- Trung điện: Có diện tích rộng, bày biện hương án lớn chạm phù điêu "Lục quốc phong tướng" và bộ ngũ sự pháp lam từ năm 1886.
- Nhà hương (hương đình): Gian giữa đặt 3 hương án song song, treo nhiều khoanh nhang vòng để cầu bình an, may mắn.
- Chính điện: Được tôn cao hơn, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng các vị thần phụ trợ như Long Mẫu Nương Nương, Kim Hoa Nương Nương.
Hai dãy Đông sương và Tây sương chạy dọc hai bên, từ tiền điện đến chính điện, bao gồm các phòng họp, phòng khách và điện thờ Thần Tài.
Nghệ thuật trang trí tinh xảo
Chùa Bà Thiên Hậu nổi bật với hệ thống phù điêu gốm trang trí trên tường và mái ngói, được tạo tác bởi hai lò gốm Đồng Hòa và Bửu Nguyên vào năm 1908. Các phù điêu này có kích thước lớn, với chiều ngang lên đến 16m, cao hơn 1m và dày 0,4m.
Nội dung trang trí đa dạng, bao gồm:
- Tầng trên: Chủ đề "lưỡng long tranh châu" phổ biến.
- Tầng dưới: Các điển tích như "Tây du ký", "Thiết Phiến cung", "Bát Tiên quá hải", kết hợp với hoa lá, long, lân, quy, phụng.
- Mảng tường: Đắp nổi hình bầy nai, gà trống mái, cá hóa long, long mã, sư tử.
- Đầu đao: Gắn tượng gốm ông Nhật, bà Nguyệt, rồng có cánh, Võ Tòng đả hổ.
Bên trong chùa, các bao lam, khám thờ và liễn đối được chạm khắc gỗ tinh xảo với họa tiết rồng, phụng, mai - điểu, dây hoa, thể hiện trình độ nghệ thuật bậc cao.
Ý nghĩa văn hóa và tâm linh
Chùa Bà Thiên Hậu không chỉ là nơi thờ tự mà còn đóng vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Hoa tại TP.HCM. Hàng năm, đông đảo người dân và du khách đến đây để hành lễ, cầu mong sức khỏe, bình an và tài lộc.
Năm 1993, hội quán Tuệ Thành đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Trải qua hơn 200 năm tồn tại, công trình vẫn giữ được gần như nguyên vẹn nét đẹp kiến trúc cổ và giá trị văn hóa đặc sắc, trở thành điểm tham quan hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước.
Với lịch sử lâu đời, kiến trúc độc đáo và ý nghĩa tâm linh sâu sắc, chùa Bà Thiên Hậu mãi là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa của Sài Gòn - TP.HCM.
