Hai trận động đất liên tiếp xảy ra tại Venezuela cuối tháng 6/2026 đã gây ra thảm họa kinh hoàng, cướp đi sinh mạng của hơn 1.500 người và khiến hàng trăm tòa nhà đổ sập. Nhiều công trình bị sập theo kiểu 'xếp bánh' (pancake collapse), các tầng chồng lên nhau, hầu như không để lại khoảng trống cho người sống sót.
Nguyên nhân chính dẫn đến sập nhà hàng loạt
Theo ông Raffaele De Risi, Phó giáo sư ngành Kỹ thuật dân dụng tại Đại học Bristol (Anh), Venezuela nằm trong vùng địa chấn hoạt động mạnh, nhưng thiệt hại nghiêm trọng không chỉ do cường độ động đất. Ông cho rằng mức độ tàn phá là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp: tuổi thọ công trình, phương pháp thi công, chất lượng bảo trì, nền địa chất và khoảng cách tới tâm chấn. Đặc biệt, cả hai trận động đất đều có tâm chấn nông, khiến năng lượng địa chấn truyền lên mặt đất mạnh hơn, làm gia tăng sức phá hủy.
Hiện tượng khuếch đại địa chấn cũng đóng vai trò quan trọng. Khi sóng động đất truyền từ nền đá cứng lên lớp đất mềm, biên độ rung lắc có thể tăng mạnh, khiến các công trình trên nền đất yếu chịu tác động lớn hơn. Chính sự kết hợp của các yếu tố này dẫn đến số lượng lớn các vụ sập nhà.
Cơ chế sập 'xếp bánh' và giải pháp phòng tránh
Kiểu sập 'xếp bánh' xảy ra khi các cột chịu lực mất khả năng chống đỡ, các sàn bê tông lần lượt rơi xuống chồng lên nhau. Nguyên nhân thường gặp là công trình cũ thiết kế theo tiêu chuẩn lạc hậu, cột bê tông không đủ khả năng biến dạng để hấp thụ năng lượng địa chấn, bị gãy giòn khi chịu tải lớn. Một số công trình có tầng trệt quá thoáng, ít tường chịu lực, khiến toàn bộ tải trọng dồn vào một tầng dẫn đến sụp đổ dây chuyền.
Để ngăn chặn hiện tượng này, tiêu chuẩn xây dựng hiện đại áp dụng nguyên tắc 'cột khỏe - dầm yếu'. Cột, nút liên kết và móng được thiết kế chắc chắn hơn, trong khi dầm được phép biến dạng có kiểm soát để hấp thụ năng lượng. Nhờ vậy, công trình có thể rung lắc mạnh nhưng vẫn giữ được kết cấu tổng thể, giảm nguy cơ sập hoàn toàn.
Các chuyên gia khuyến nghị các quốc gia có nguy cơ động đất cao cần thực thi nghiêm ngặt quy chuẩn xây dựng, gia cố công trình cũ bằng giải pháp tăng cường kết cấu, lắp thiết bị tiêu tán năng lượng hoặc công nghệ cách chấn móng (base isolation) cho các công trình trọng yếu như bệnh viện, trung tâm chỉ huy và nhà máy điện.
Mục tiêu của tiêu chuẩn chống động đất: bảo vệ tính mạng, không phải 'không hư hại'
Ông De Risi nhấn mạnh mục tiêu của tiêu chuẩn xây dựng chống động đất hiện đại là bảo vệ tính mạng con người, không phải giữ công trình nguyên vẹn. Một tòa nhà được coi là hoàn thành nhiệm vụ nếu hấp thụ được năng lượng động đất, không bị sập và tạo điều kiện cho mọi người sơ tán an toàn, ngay cả khi sau đó phải phá bỏ.
Sau động đất, các kỹ sư tiến hành hai bước đánh giá. Đầu tiên là kiểm tra nhanh để phân loại công trình thành ba nhóm: an toàn, sử dụng hạn chế hoặc không được phép vào. Việc gắn nhãn 'không an toàn' không đồng nghĩa với phá dỡ, mà nhằm đảm bảo an toàn trong bối cảnh dư chấn có thể tiếp diễn. Sau đó là đánh giá kỹ thuật chi tiết để xác định mức độ hư hỏng, khả năng chịu lực còn lại và tính khả thi của việc sửa chữa.
Theo chuyên gia De Risi, sau trận động đất năm 2011 ở Christchurch (New Zealand), nhiều tòa nhà dù không sập vẫn bị phá bỏ vì không còn đảm bảo hiệu quả kinh tế hoặc an toàn lâu dài.
