Eo biển Hormuz, tuyến vận tải huyết mạch đảm nhiệm gần 1/4 lượng dầu thô đường biển toàn cầu, đang trở thành tâm điểm trong cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ. Tehran coi đây là quân bài chiến lược không thể buông bỏ để duy trì lợi thế trên bàn đàm phán.
Bản đồ mới và căng thẳng leo thang
Hôm thứ Hai, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) công bố bản đồ mới mở rộng phạm vi kiểm soát hàng hải, bao trùm nhiều dải bờ biển của UAE. Hai đường ranh giới đỏ được vẽ: một từ cực Tây đảo Qeshm tới Umm al Quwain, một từ núi Mobarak tới Fujairah. Động thái này diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nỗ lực khai thông eo biển, vốn bị phong tỏa từ cuối tháng 2.
Mỹ đã triển khai chiến dịch "Dự án Tự do" với hải quân hộ tống tàu chở dầu. Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth tuyên bố thiết lập "mái vòm hùng mạnh" trên eo biển Hormuz, với hơn 100 máy bay chiến đấu, trực thăng, máy bay không người lái và phi cơ trinh sát. Tướng Dan Caine xác nhận hơn 15.000 binh sĩ Mỹ đang triển khai tại Trung Đông.
UAE ghi nhận các đợt tập kích tên lửa và máy bay không người lái, gây hỏa hoạn tại trung tâm năng lượng Fujairah. Ngày 4/5, Bộ Quốc phòng UAE xác nhận đã đánh chặn thành công 12 tên lửa đạn đạo, 3 tên lửa hành trình và 4 máy bay không người lái từ Iran. Tehran phủ nhận trách nhiệm, cho rằng đó là hệ quả từ hành động quân sự mạo hiểm của Mỹ.
Iran và lợi thế địa lý
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội: "Mỹ sẽ không thể chịu đựng nổi nếu thực trạng này kéo dài, trong khi chúng tôi thậm chí còn chưa thực sự bắt đầu". Giới phân tích nhận định Iran ngày càng lệ thuộc vào việc nắm giữ eo biển Hormuz để duy trì quân bài chiến lược.
Mohammad Reza Farzanegan, Giáo sư Kinh tế Trung Đông tại Đại học Marburg, gọi đây là "công cụ cân bằng chiến lược". Ông nói: "Iran không thể đối đầu trực diện với hải quân và không quân Mỹ, nhưng họ có ưu thế địa lý. Hormuz hẹp, mật độ cao, Iran có thể dùng thủy lôi, tên lửa, máy bay không người lái, xuồng cao tốc để gây rủi ro, ngay cả khi không phong tỏa hoàn toàn".
Iran chỉ cần khiến các hãng bảo hiểm và chủ tàu hiểu rằng sức ép quân sự lên Tehran sẽ buộc thị trường toàn cầu trả giá. Sự bất ổn đẩy giá dầu và LNG lên cao, tăng phí vận chuyển, biến xung đột thành lạm phát, gây mất an ninh lương thực và chao đảo thị trường tài chính.
Cái giá của chiến tranh tiêu hao
Từ ngày 13/4, Mỹ phong tỏa các cảng biển và vận tải của Iran, làm tê liệt xuất khẩu dầu, chặn nhập khẩu nhu yếu phẩm, bóp nghẹt ngoại tệ. Giá cả leo thang, hàng triệu người mất việc, internet gần như bị cắt đứt. Farzanegan nhận xét: "Hormuz là quân bài chiến lược nhưng đầy nguy hiểm, vì khi bị khai thác triệt để, cả thế giới cùng chịu tổn thương".
Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran đứng trước nguy cơ đổ vỡ sau khi UAE cáo buộc Tehran tập kích nhà máy lọc dầu Fujairah, nơi xuất khẩu hơn 1,7 triệu thùng dầu thô và nhiên liệu tinh chế mỗi ngày. Vụ tấn công diễn ra sau khi Mỹ thông báo hai tàu thương mại băng qua eo biển thành công. Iran bác bỏ mọi hoạt động di chuyển, dù Maersk xác nhận tàu Alliance Fairfax treo cờ Mỹ đã rời vùng Vịnh dưới sự bảo vệ của quân đội Mỹ.
Mỹ tuyên bố tiêu diệt 6 tàu nhỏ của Iran, nhưng Tehran phủ nhận và cáo buộc Mỹ sát hại 5 thường dân.
Áp lực lên các quốc gia vùng Vịnh
Muhanad Seloom, Phó Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, cho rằng vụ tập kích Fujairah là lời nhắc nhở: Iran không cần tấn công trực tiếp tàu Mỹ tại Hormuz, mà có thể nhắm vào các quốc gia vùng Vịnh để duy trì áp lực kinh tế. "Iran gửi thông điệp tới GCC rằng nếu Mỹ tấn công, họ sẽ phá hủy cơ sở hạ tầng và gây sụp đổ kinh tế".
Xuyên suốt cuộc chiến, ít nhất 6.413 tên lửa và máy bay không người lái đã phóng vào 7 quốc gia Ả Rập, UAE là mục tiêu trọng điểm. Abu Dhabi thắt chặt quan hệ với Israel sau Hiệp định Abraham năm 2020 và vừa rút khỏi OPEC, OPEC+. Seloom đặt câu hỏi: "Các nước GCC sẽ duy trì sự kiên nhẫn chiến lược trong bao lâu? Đến ngưỡng nào đó, họ coi đây là mối đe dọa sinh tồn".
