Dù Iran và Mỹ vừa ký bản ghi nhớ tạm thời gồm 14 điểm và dự kiến ký thỏa thuận chính thức vào ngày 19/6, các vụ đụng độ lẻ tẻ vẫn tiếp diễn tại khu vực Vịnh Ba Tư. Trong thời gian ngừng bắn kéo dài 60 ngày, nếu căng thẳng leo thang trở lại, Iran có thể tái áp đặt lệnh phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz và kích hoạt các mặt trận khác, đặc biệt là eo biển Bab al-Mandab.
Tầm quan trọng chiến lược của Bab al-Mandab
Bab al-Mandab là eo biển ngăn cách Yemen trên bán đảo Arab với Djibouti và Eritrea ở vùng Sừng châu Phi, kết nối phía nam Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Tuyến đường thủy này rút ngắn đáng kể hành trình vận tải giữa châu Âu và châu Á, loại bỏ nhu cầu đi vòng qua lục địa châu Phi. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 29 km, khiến nó dễ bị tổn thương.
Theo ông Nader Entessar, Giáo sư danh dự ngành khoa học chính trị tại Đại học Nam Alabama, tầm quan trọng địa lý của Bab al-Mandab nằm ở vai trò là điểm nghẽn chiến lược của giao thông toàn cầu, kết nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, tầm quan trọng của Bab al-Mandab càng gia tăng khi nơi đây trở thành mặt trận ảnh hưởng trực tiếp đến thương mại quốc tế và nguồn cung năng lượng.
Lưu lượng thương mại qua Bab al-Mandab
Trước khi các cuộc xung đột leo thang, Biển Đỏ được xem là một trong những huyết mạch thương mại quan trọng nhất thế giới. Theo Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) cùng các tổ chức giám sát hàng hải, năm 2023 có khoảng 15% thương mại toàn cầu và từ 20-22% lưu lượng container thế giới đi qua vùng biển này.
Dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho thấy trước khi chiến sự bùng phát, khoảng 12% lượng dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển và 8% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua Bab al-Mandab mỗi ngày.
Iran có thể phong tỏa Bab al-Mandab không?
Không giống eo biển Hormuz, Iran không có đường biên giới trực tiếp với Bab al-Mandab và năng lực Hải quân thông thường của Tehran không thể so sánh với Hải quân Mỹ. Tuy nhiên, Iran vẫn có thể gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động hàng hải bằng cách đẩy mức độ rủi ro đối với tàu thương mại lên ngưỡng không thể chấp nhận được.
Ông Entessar nhận định: "Iran không có đường biên giới biển hay năng lực hải quân đủ lớn để trực tiếp kiểm soát Bab al-Mandab. Dù vậy, Tehran hoàn toàn có thể tận dụng năng lực của lực lượng Houthi tại Yemen để gia tăng mức độ quân sự hóa và đe dọa tuyến hàng hải này, đặc biệt trong bối cảnh Washington tiếp tục duy trì áp lực quân sự đối với Iran."
Hậu quả nếu Bab al-Mandab bị phong tỏa
Nếu eo biển trở nên không thể lưu thông, các tàu vận tải trên tuyến thương mại Á - Âu và Á - Bắc Đại Tây Dương sẽ buộc phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi. Theo Ngân hàng Thế giới, việc chuyển hướng này làm tăng quãng đường vận chuyển thêm 48% đối với tàu hàng và 38% đối với tàu chở dầu so với trước khủng hoảng. Thời gian hành trình của tàu hàng có thể kéo dài thêm tới 45%.
Ông Farzin Zandi, nhà nghiên cứu khoa học chính trị tại Đại học Kansas, mô tả kịch bản này là một "cú sốc tổng hợp đối với chuỗi cung ứng năng lượng và thương mại" với những hệ lụy sâu rộng. Ông nói: "Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng sẽ làm tăng chi phí vận tải biển, kéo dài các tuyến hàng hải và đẩy chi phí bảo hiểm lên cao hơn."
Theo ông Zandi, sự gián đoạn nguồn cung dầu mỏ và LNG trong ngắn hạn sẽ đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng cao, đồng thời hình thành "phần bù rủi ro" trên thị trường dầu mỏ - một trong những nguyên nhân chính gây biến động kinh tế vĩ mô và lạm phát toàn cầu. Chi phí năng lượng và vận tải gia tăng sẽ lan sang toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu, làm gián đoạn dòng chảy hàng hóa trung gian và ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất công nghiệp cũng như thương mại quốc tế.
Tác động khu vực
Ở cấp độ khu vực, các quốc gia vùng Sừng châu Phi và Yemen sẽ chịu áp lực lớn hơn, bao gồm khả năng tiếp cận hàng hóa nhập khẩu thiết yếu suy giảm, mất an ninh lương thực gia tăng và nguồn thu từ hoạt động quá cảnh sụt giảm. Các nền kinh tế phụ thuộc vào hàng hải như Ai Cập cũng sẽ chịu tác động gián tiếp do lưu lượng tàu thuyền giảm và ảnh hưởng kéo theo đối với kênh đào Suez.
Đối với các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư, Bab al-Mandab ngày càng đóng vai trò là tuyến đường thay thế quan trọng. Ông Entessar cho biết: "Trong bối cảnh khủng hoảng tại eo biển Hormuz, một số quốc gia xuất khẩu dầu trong khu vực đang ngày càng coi Bab al-Mandab là van xả để đưa dầu ra thị trường thế giới. Điều này đặc biệt đúng với Ả Rập Xê Út, quốc gia đang phụ thuộc ngày càng nhiều vào hệ thống đường ống và các cảng trên Biển Đỏ."
Tuy nhiên, nếu "van xả" này bị khóa, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Ông Zandi nhận định: "Sau khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, Saudi Arabia sẽ ngày càng phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng qua Bab al-Mandab và trên thực tế có thể rơi vào tình trạng bị bao vây kinh tế. Kịch bản này, cùng với sự gia tăng căng thẳng trong khu vực Vùng Vịnh, sẽ khiến các nền kinh tế khu vực đối mặt với những thách thức còn sâu sắc hơn."
