Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký bản ghi nhớ với Iran ngay tại bàn tiệc trong cung điện Versailles ở Pháp vào ngày 17/6, khiến cả Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và các trợ lý của ông Trump bất ngờ. Sự kiện này diễn ra sau khi ông Trump nhận được tin báo rằng bản ghi nhớ đã hoàn tất, dù lễ ký trực tiếp dự kiến diễn ra hai ngày sau tại Thụy Sĩ.
Ký kết vội vã và những bước ngoặt
Trong khi ông Trump và ông Macron chiêm ngưỡng cung điện, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phải chạy tìm máy in để in bản ghi nhớ. Sau đó, ông Trump ký văn bản ngay trên bàn tiệc, còn Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký từ xa. Theo CNN, các nhà đàm phán Mỹ gấp rút hoàn tất vì không muốn trì hoãn thêm, khi cuộc chiến cần lối thoát.
Bản ghi nhớ này là kết quả của cuộc chạy đua nước rút với nhiều bước ngoặt và suýt đổ vỡ. Có thời điểm, quá trình đầy hỗn loạn do hai bên bảo vệ lằn ranh đỏ. Ngay sau khi công bố, phía Mỹ nhấn mạnh giới quan sát không nên câu nệ câu chữ, vì còn những thỏa thuận ngầm không được ghi trong văn bản.
Đàm phán giai đoạn hai hỗn loạn
Sau khi ông Trump ký từ xa, lễ ký trực tiếp tại Thụy Sĩ bị hủy vào phút chót, làm gián đoạn nghi thức ngoại giao và đẩy tiến trình vào bế tắc. 24 tiếng sau, cuộc gặp được nối lại, Phó Tổng thống JD Vance vội vã lên đường tới Thụy Sĩ gặp phái đoàn Iran. Điều này cho thấy giai đoạn hai của đàm phán cũng gập ghềnh như giai đoạn đầu.
Ông Trump thừa nhận lo ngại kinh tế là nguyên nhân ký thỏa thuận. “Tôi không muốn chứng kiến một thảm họa kinh tế”, ông phát biểu bên lề Hội nghị thượng đỉnh G7. Các cố vấn Nhà Trắng từng dự đoán xung đột kết thúc trước sinh nhật ông, World Cup, hay lễ kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc, nhưng chiến tranh đã phủ bóng lên tất cả.
“Có sự đồng thuận rộng rãi trong chính quyền ông Trump rằng nếu chiến sự tiếp diễn, mọi thứ sẽ còn tồi tệ hơn. Chúng tôi muốn kết thúc chuyện này”, một nguồn tin tham gia thảo luận tiết lộ với CNN.
Thách thức từ Iran và Israel
Theo The Conversation, các điều khoản trong bản ghi nhớ cho thấy Washington cuối cùng đã đàm phán với Tehran với tư cách quốc gia có chủ quyền bình đẳng. Các lệnh trừng phạt, phong tỏa kinh tế, ngoại giao pháo hạm hay chiến tranh đều không thể duy trì trước năng lực răn đe bất đối xứng của Iran. Xã hội Iran có mức gắn kết cao, kinh tế và bộ máy nhà nước linh hoạt thích ứng.
Tuy nhiên, nhanh chóng xuất hiện dấu hiệu cho thấy nỗ lực kết thúc chiến tranh của ông Trump còn nhiều trở ngại. Đàm phán vốn chậm chạp, mọi thống nhất khó khăn lại cần chờ phản hồi từ Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Dù chấp thuận ký kết, ông nhấn mạnh “có quan điểm khác”.
Mỹ còn phải kiềm chế Israel, khi Thủ tướng Benjamin Netanyahu bị cho là cản trở thỏa thuận. Theo CNN, tình báo Mỹ cũng đánh giá tương tự. Giao tranh giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon vẫn diễn biến phức tạp, bất chấp lệnh ngừng bắn liên tục bị vi phạm.
Trưởng đoàn đàm phán Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, cảnh báo sẽ có “phản ứng mang tính hủy diệt” nếu Mỹ thiếu thiện chí. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết đã chuẩn bị “kế hoạch định trước” để đáp trả nếu thỏa thuận bị vi phạm. Điều này cho thấy quân đội Iran vẫn duy trì danh sách mục tiêu tấn công nếu tiến trình đổ vỡ.
60 ngày để hoàn tất thỏa thuận
Bản ghi nhớ nêu rõ “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”. Tehran coi trọng từng câu chữ và yêu cầu thực hiện đúng nội dung đã ký. Trong khi đó, ông Vance phát biểu ngày 18/6: “Chúng tôi không tin vào lời nói, chúng tôi tin vào hành động”, nhấn mạnh ngoài bản ghi nhớ còn có “thỏa thuận ngầm”.
Để đạt được bản ghi nhớ đã mất nhiều tháng đàm phán căng thẳng. Vòng đàm phán tiếp theo xoay quanh vấn đề hạt nhân sẽ còn khó khăn hơn. Các bên chỉ có 60 ngày để hoàn tất thỏa thuận; bất kỳ sự chậm trễ nào cũng thu hẹp thời gian cho hòa bình.
