Trà Shan Tuyết Tủa Chùa: Báu Vật Di Sản Và Nỗi Lo Bị 'Ngộp' Bởi Danh Hiệu
Ít người miền xuôi biết đến, nếm thử, hay thậm chí nhìn thấy trà cổ thụ Tủa Chùa ở Điện Biên. Tại vùng đất này, mỗi vụ trà vừa được hái xuống, thương lái đã chờ sẵn dưới gốc để tranh nhau cân ký, trả tiền mặt rồi xuất khẩu qua đường tiểu ngạch. Hiện tượng này diễn ra từ lâu, trước khi 100 gốc trà tại bản Hấu Chua, Sín Chải được công nhận là Cây di sản Việt Nam.
Báu Vật Trà Shan Tuyết Với Chỉ Số Catechin Cao Nhất Cả Nước
Trà Shan tuyết Tủa Chùa phân bố chủ yếu tại các thôn bản Hấu Chua, Sín Chải, Tả Sìn Thàng, Páo Tỉnh Làng... thuộc xã Sín Chải. Khu vực này có khoảng 8.000 cây cổ thụ trong tổng số 600 ha trà, bao gồm cả trà trồng và trà cổ thụ, do hơn 1.800 nông hộ tại Điện Biên canh tác. Dù sở hữu diện tích rộng lớn và nguồn nguyên liệu dồi dào, trà Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa vẫn hiếm khi xuất hiện trên thị trường trà trong nước, nguyên nhân chính đến từ nội chất đặc biệt của nó.
Yếu tố đầu tiên tạo nên sự khác biệt là địa bàn sinh trưởng. Tủa Chùa là vùng biên giới giáp Lào, nơi ban ngày nắng nóng gay gắt, nhưng đêm xuống lại dịu mát, với chênh lệch nhiệt độ ngày - đêm trung bình hơn 10 độ C. Môi trường khắc nghiệt này lại là điều kiện lý tưởng để lá trà quang hợp và hấp thụ ánh nắng mặt trời. Nơi nào nắng càng gắt, trà càng chuyển hóa nhiều catechin – một hợp chất được mệnh danh là "linh hồn sinh học của trà xanh", liên quan mật thiết đến vị chát đặc trưng.
Theo nghiên cứu "Cây chè Shan rừng Việt Nam" của Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quốc Vọng, mẫu thử trà cổ thụ Tủa Chùa đạt chỉ số catechin lên đến 18,08 g/100 g, xác định đây là vùng trà có hàm lượng catechin cao nhất Việt Nam. Nghiên cứu cũng chỉ ra các chỉ số ấn tượng khác như EGCG, tannin, axit amin, caffeine... đủ để khẳng định trà cổ thụ Tủa Chùa là báu vật hiếm có của ngành trà nước nhà. Trà ngon chưa chắc đã tốt cho sức khỏe, nhưng nếu catechin và axit amin cao, đó chính là thần dược.
Thương Lái Nước Ngoài Săn Lùng "Vàng Xanh" Tủa Chùa
Thương lái từ Vân Nam, Trung Quốc – nơi có bề dày lịch sử chế biến và am hiểu sâu sắc về chất lượng trà – luôn săn lùng thứ "vàng xanh" quý giá từ Tủa Chùa. Mỗi vụ xuân, họ đến tận nơi để thu mua nguyên liệu, gần như bao tiêu toàn bộ sản phẩm. Anh Phan Nhất, một người sản xuất và kinh doanh trà lâu năm ở Tủa Chùa, chia sẻ: "Những năm 2000, lên bản làm trà cực khổ vì thiếu thốn phương tiện, đường xá, thiết bị và kinh nghiệm. Việc vận chuyển trà ra trung tâm Tả Sìn Thàng đã là một thách thức. Trà làm ra nước đỏ quạch, chát xít họng, thị trường trong nước không ai mua. Nhưng khi Giám đốc Công ty trà Lan Thương Vân Nam thử mẫu, ông ấy gật gù và nói mua hết, với bất kỳ giá nào".
Đó cũng là lý do trà Tủa Chùa vẫn còn xa lạ với người tiêu dùng miền xuôi. Tuy nhiên, từ sau nghiên cứu khoa học của GS-TS Nguyễn Quốc Vọng vào năm 2019, người dùng mới hiểu rõ hơn về vị chát mạnh mẽ và khác biệt của trà Tủa Chùa, cũng như lý do thương lái nước ngoài cất công tìm đến. Giá trà tươi từ đó cũng tăng dần, biến Tủa Chùa thành vùng nguyên liệu có giá trà tươi cao nhất cả nước, giúp đời sống người dân dần khấm khá hơn.
Danh Hiệu Di Sản Và Mối Đe Dọa Khôn Lường
Thị trường trà Shan tuyết cổ thụ những năm 2020 trở nên sôi động hơn, với sự xuất hiện của nhiều quán trà và "trà sư" tự xưng. Câu chuyện về trà cổ thụ trở thành chi tiết đẹp để quảng bá hình ảnh, và danh hiệu "Cây di sản" cũng tìm đến Tủa Chùa. Để tổ chức lễ đón nhận long trọng, người ta đã dựng tấm bia ngay cạnh những gốc trà cổ thụ.
Tuy nhiên, niềm vui chưa trọn vẹn khi chỉ chưa đầy một tháng sau khi gắn bia công nhận "Quần thể chè Shan tuyết" tại bản Hấu Chua vào tháng 3/2022, người dân báo cáo nhiều cây trà có dấu hiệu rụng lá, mục thân và chết dần. Nguyên nhân được phát hiện là do trong quá trình làm bia, đất đá đã được đổ vào gốc trà để san lấp mặt bằng, có chỗ lấp cao gần cả mét, khiến cây trà bị "ngộp" và suy yếu nghiêm trọng.
Đến đầu năm nay, vườn trà của ông Hạng A Chư đã mất đi 6 cây cổ thụ. Hạng A Nhè, con trai ông, buồn bã kể lại: "Họ bảo đắp đất, bọn em làm theo. Thấy cây gần chết, liên lạc thì họ bảo bới đất ra cứu cây, nhưng chẳng ai về kiểm tra nguyên do hay có hướng dẫn chăm sóc cụ thể".
Bà Valérie Bonnet, nhà nghiên cứu văn hóa trà người Pháp, nhận định: "Trà Shan tuyết sinh trưởng trong vùng sinh thái hoàn hảo và tuyệt đối sạch. Bất kỳ sự can thiệp nào, dù lớn hay nhỏ, vào không gian đó đều ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của cây trà". Tấm bia di sản, vừa choán chỗ, vừa không làm tăng giá trị hay chất lượng trà, lại còn khiến những cây trà xung quanh suy yếu hơn.
Triển Vọng Và Thách Thức Cho Tương Lai
Trong chuyến thăm gần đây nhất đến vườn trà di sản ở Hấu Chua, Hạng A Nhè chia sẻ lạc quan về vụ mùa và giá cả: "Trà xanh bán tại bản đang có giá 1 triệu đồng/kg". So với các vùng trà cổ thụ khác, đây là con số đáng mơ ước. Trà nguyên liệu Tủa Chùa vốn đã tốt sẵn, chỉ cần tập trung vào cải thiện kỹ thuật và quy trình sản xuất, giá trị của nó chắc chắn sẽ còn tăng cao hơn nữa.
Tuy nhiên, bài học từ việc công nhận di sản cho thấy, bảo tồn những báu vật thiên nhiên này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và cách tiếp cận cẩn trọng, để không vô tình biến danh hiệu thành mối đe dọa cho chính di sản quý giá đó.
