Hà Nội, vùng đất được mệnh danh là cái nôi của làng nghề với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề truyền thống, từ lâu đã thu hút du khách bởi sự phong phú về bản sắc văn hóa và đa dạng sản phẩm. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới với nhiều biến động, nhiều làng nghề đang đối mặt nguy cơ mai một khi việc tìm kiếm thế hệ trẻ kế nghiệp ngày càng khó khăn.
Làng thêu Quất Động: Khung thêu vắng bóng
Tại làng Quất Động (xã Thường Tín, Hà Nội), làng có truyền thống thêu tranh hơn 400 năm, hình ảnh những chiếc khung thêu từng là biểu tượng của mỗi nếp nhà đang dần biến mất. Nghệ nhân Hoàng Thị Khương chia sẻ: “Trước đây, từ đầu làng cho đến cuối ngõ, nhà nào cũng có ít nhất một khung thêu, nhưng giờ thì chỉ còn một đến hai nhà giữ lại”. Hiện tại, xưởng của bà Khương và một số ít hộ dân còn duy trì sản xuất tranh thêu tay, phần lớn đã bỏ nghề để tìm công việc khác mưu sinh. Người trẻ trong làng chọn đi làm công nhân tại các khu công nghiệp lân cận thay vì gắn bó với nghề thủ công.
Làng sơn mài Hạ Thái: Thiếu hụt nhân lực trẻ
Tình hình khả quan hơn tại làng nghề sơn mài Hạ Thái (xã Thường Tín, Hà Nội) khi số hộ giữ nghề đạt gần 40%. Tuy nhiên, sự thiếu hụt nhân lực trẻ vẫn là bài toán nan giải. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hồi, Chủ tịch Hội làng nghề sơn mài Hạ Thái, cho biết: “Đa số người làm nghề hiện nay đều ở độ tuổi từ 35 đến 50, thậm chí có người đã gần 70 tuổi, còn người trẻ thì hầu như không có nhiều”. Thị trường biến động và nhân công thiếu hụt khiến các làng nghề gặp khó trong việc giữ chân người trẻ.
Nguyên nhân: Thu nhập bấp bênh và cạnh tranh từ công nghiệp
Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự chuyển dịch của lao động trẻ sang các lĩnh vực khác với thu nhập hấp dẫn hơn. Làn sóng dịch chuyển càng được thúc đẩy khi nhiều công ty mở rộng sản xuất về khu vực ngoại thành, áp sát làng nghề. Với mức lương ổn định từ 8 đến 10 triệu đồng một tháng, nhiều bạn trẻ chọn làm công ty thay vì nghề thủ công với thu nhập bấp bênh chỉ từ 100.000 đến 200.000 đồng một ngày. Nghệ nhân Hoàng Thị Khương chia sẻ: “Nhiều người trẻ thấy nghề thủ công giờ khó khăn, mà thu nhập lại chưa thể đáp ứng cho những lo toan của cuộc sống, nên họ chuyển hướng đi làm công cho doanh nghiệp”. Hiện tại, mỗi ngày xưởng của bà chỉ có khoảng 3-4 nhân công, đa phần là người trung niên.
Làng sơn mài Hạ Thái cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Dù đơn hàng liên tục, lực lượng sản xuất chủ yếu vẫn từ 35 tuổi trở lên. Làm sơn mài đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và sức khỏe tốt khi phải đứng xưởng thời gian dài. Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi cho biết: “Làm sơn mài vất vả nhất là ở công đoạn mài mọt, thế nên các bạn trẻ bây giờ chẳng mấy ai mặn mà. Thành ra, những người còn bám trụ toàn ở độ tuổi 35 đến 50”. Chị Ánh, chủ xưởng Thuận Thiên, bộc bạch: “Người trẻ nhìn vào thấy công việc quá vất vả, đầu việc thì nhiều, làm mãi không hết nên phần lớn đều không có ý định gắn bó lâu dài”. Áp lực về thời gian, sức khỏe và kỹ thuật đang đẩy người trẻ xa rời nghề thủ công.
Sức ép từ công nghệ và bài toán giá trị
Công nghệ phát triển và thị hiếu thay đổi khiến thị trường sản phẩm làng nghề bị thu hẹp. Máy móc thay thế con người ở nhiều công đoạn, tạo ra sản phẩm giá rẻ, tạo sức ép cạnh tranh trực tiếp. Nghệ nhân Hoàng Thị Khương cho biết, một tác phẩm thêu thủ công có thể mất vài tháng, thậm chí vài năm, trong khi máy thêu công nghiệp cho ra hàng loạt sản phẩm trong thời gian ngắn với giá thấp hơn. “Thêu thủ công tốn rất nhiều thời gian. Các thợ ở xưởng của tôi có khi làm cả tháng mới xong một bức tranh nền”, bà nói. Tuy nhiên, tốc độ máy móc không thay thế được giá trị sáng tạo; sản phẩm thủ công vẫn có nét mềm mại, sống động riêng.
Chuyển mình để thích ứng
Nguyên nhân thiếu hụt nhân lực trẻ còn do 80% sản phẩm giữ nguyên mẫu mã cũ, trong khi người trẻ muốn sáng tạo. Nhiều xưởng đã chủ động đổi mới: làng Quất Động chuyển sang thêu áo dài, gối; xưởng Tú Thị kết hợp thêu tranh và áo dài thời trang. Làng Hạ Thái đa dạng hóa sản phẩm như bình hoa, khay trà, hộp quà. Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi chia sẻ: “Sản phẩm sơn mài bây giờ đa dạng và mỗi nhà có đặc trưng riêng. Hàng xuất khẩu hướng đến sự tối giản, còn thị trường nội địa đòi hỏi phân khúc cao cấp hơn, làm hàng vẽ tay tỉ mỉ”. Các workshop trải nghiệm cũng được tổ chức, giúp du khách hiểu về giá trị văn hóa và quảng bá nghề thủ công. Tuy nhiên, những giải pháp này mới giải quyết phần ngọn, chưa xử lý được điểm nghẽn cốt lõi về nguồn nhân lực.
Cần chính sách đột phá
Thực trạng già hóa lực lượng nghệ nhân đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo, hướng nghiệp cho người trẻ. Bà Nguyễn Thị Hồi cho biết: “Trước đây, khi chưa sáp nhập các xã, làng nghề nhận được sự hỗ trợ từ huyện và Sở Công Thương qua các lớp đào tạo ngắn ngày. Các lớp tập trung nâng cao tay nghề cho người đang sản xuất, học trong 3 tháng, mỗi tuần vài buổi nhưng mang lại hiệu quả cao”. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Việc kết nối giữa cơ sở sản xuất và trường học để tổ chức chương trình hướng nghiệp bài bản là bước đi cần thiết. Khi nghệ nhân lớn tuổi dần buông tay, sức sống làng nghề chỉ có thể vẹn nguyên nếu có thế hệ kế cận. Những thế hệ trẻ, với tri thức thời đại, được hy vọng sẽ quay về, thổi luồng sinh khí đương đại vào dòng chảy truyền thống.
