Qua ống kính của du khách người Đức Hans-Peter Grumpe, Hội An vào năm 1991 hiện lên với vẻ mộc mạc, tĩnh lặng, khác xa với hình ảnh nhộn nhịp, sầm uất của điểm du lịch nổi tiếng ngày nay. Những căn nhà cổ chưa được sơn màu vàng đồng bộ, các cửa hàng lưu niệm vắng bóng, và đường phố gần như không có bóng dáng khách du lịch.
Hành trình khám phá Việt Nam của một giáo viên Đức
Năm 1991, Hans-Peter Grumpe, một giáo viên người Đức, thực hiện chuyến xuyên Việt đầu tiên sau khi đọc nhiều sách báo về cuộc kháng chiến chống Mỹ và sự hồi sinh của đất nước. Việc sắp xếp chuyến đi từ Đức sang Việt Nam thời đó rất khó khăn, bởi Internet còn trong giai đoạn sơ khai. Trong ký ức của ông, phố cổ Hội An (nay thuộc phường Hội An, Đà Nẵng) để lại nhiều ấn tượng sâu sắc.
Phố cổ Hội An ba thập kỷ trước: Vắng bóng du lịch
Ba mươi lăm năm trước, Hội An gần như không có du khách, dù đã có tên trên bản đồ du lịch chính thức từ năm 1985. Phố cổ hoàn toàn thiếu vắng sự hiện diện của khách sạn, nhà hàng, quán bar hay cửa hàng đồ lưu niệm. Những dãy nhà cổ vẫn giữ nguyên kiến trúc cũ, chưa trải qua trùng tu hay thương mại hóa, với tường vôi bong tróc và chưa được sơn màu vàng đặc trưng như hiện tại.
Người dân di chuyển chủ yếu bằng xe đạp và xích lô, tạo nên một nhịp sống chậm rãi, yên tĩnh. Nhà cổ của thương nhân người Hoa Quân Thắng, rộng khoảng 300 m2 trên đường Trần Phú, khi đó chưa trưng biển di tích hay đón khách tham quan. Công trình này vẫn giữ kiến trúc Việt - Hoa với mái ngói âm dương, kết cấu gỗ lim và các mảng chạm trổ tinh xảo từ làng mộc Kim Bồng.
Các di tích lịch sử trong khung cảnh tĩnh lặng
Hội quán Phúc Kiến, nay nằm trên đường Trần Phú và là một trong những điểm đến hút khách nhất, vào năm 1991 mang không khí vắng lặng. Công trình được xây dựng từ khoảng năm 1697 để thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, và đến năm 1990 mới được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Tương tự, Hội quán Triều Châu (chùa Ông Bổn) được xây dựng năm 1845, với kết cấu gỗ vững chắc và nghệ thuật trang trí gốm sứ, phản ánh lịch sử cộng đồng người Hoa tại Hội An. Công trình này 35 năm trước không có nhiều thay đổi so với hiện tại.
Chùa Cầu, biểu tượng của Hội An, vào năm 1991 chưa trải qua các đợt đại trùng tu quy mô và vắng bóng khách tham quan. Cây cầu phủ màu rêu phong, mái ngói âm dương sẫm nâu, và người dân thường ngồi nghỉ, trò chuyện trước đó. Ban đêm, Chùa Cầu chìm trong ánh đèn vàng mờ, tạo nên khung cảnh tĩnh lặng.
Đời sống và sinh kế của người dân địa phương
Thời điểm đó, du lịch chưa phải là ngành kinh tế mũi nhọn. Người dân Hội An kiếm sống bằng nhiều nghề khác nhau, như buôn bán tại chợ đồ sắt, nông cụ, hoặc sản xuất các sản phẩm gia dụng. Trên sông Thu Bồn, các hoạt động chủ yếu phục vụ nhu cầu dân sinh, với thuyền gỗ nhỏ và ghe tam bản dùng để đánh bắt cá, vận chuyển nông sản. Dọc bờ sông chưa có hệ thống đường đi bộ hay khu nghỉ dưỡng.
Đầu thập niên 90, nhiều người dân muốn phá bỏ nhà cổ để xây nhà bê tông, nhưng chính quyền địa phương đã vận động để giữ nguyên trạng, góp phần bảo tồn di sản.
Sự chuyển mình của Hội An sau 35 năm
Từ năm 1995, Hội An dần trở nên nhộn nhịp với khách du lịch, và nhiều dịch vụ bắt đầu hình thành. Đến tháng 12/1999, đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, đánh dấu bước ngoặt trong phát triển du lịch.
Ngày nay, Hội An đã phát triển thành điểm du lịch tên tuổi. Đầu tháng 4/2026, tạp chí du lịch Mỹ Travel + Leisure vinh danh Hội An đứng đầu danh sách "thành phố viên ngọc ẩn", xứng đáng khám phá. Trong 6 tháng đầu năm 2025 (trước sáp nhập), tổng lượt khách đến Hội An ước đạt 2,8 triệu lượt, tăng 17,4% so với cùng kỳ năm 2024. Năm 2024, khách du lịch đạt khoảng 4,4 triệu lượt, trong đó có 3,5 triệu lượt khách quốc tế.
Những bức ảnh từ Hans-Peter Grumpe không chỉ là tư liệu quý giá về quá khứ, mà còn cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ của Hội An từ một thị trấn yên tĩnh thành điểm đến du lịch hàng đầu thế giới.
