Đứng sau bảng thành tích lẫy lừng và những công trình thay đổi cách nhìn của thế giới về rác thải là một người con đất Việt. Với ông, đỉnh cao của nghiên cứu khoa học nằm ở chỗ nó có thể ứng dụng phục vụ cuộc sống mỗi ngày cho người dân.
Từ cậu bé thích mày mò đến nhà khoa học
Nhìn vào hành trình học tập, nghiên cứu hơn 26 năm qua của PGS-TS Dương Minh Hải, nhiều người không khỏi ngưỡng mộ. Thế nhưng, ít ai biết điểm xuất phát của ông vô cùng bình dị. Ông sinh ra và lớn lên tại Việt Nam trong một gia đình không dư dả điều kiện vật chất. Chính những năm tháng tuổi thơ thiếu thốn lại là "phòng thí nghiệm" đầu tiên của ông.
Ngày ấy mỗi khi gặp vấn đề trong cuộc sống, thay vì có sẵn giải pháp, ông và các bạn phải tự mày mò, tìm cách thử nghiệm những cái mới. Chính tinh thần vượt khó ấy đã hun đúc trong ông niềm tin rằng tri thức phải để tìm hiểu và giải quyết các vấn đề của đời sống, thay đổi cuộc sống tương lai.
Từ nền tảng giáo dục tại Việt Nam, ông đã viết nên hành trình học thuật đáng kinh ngạc. Năm 2000, chàng trai Minh Hải xuất sắc nhận học bổng tiến sĩ toàn phần tại ĐH Melbourne (Úc). Đó cũng là khởi đầu cho hành trình rời quê hương lập nghiệp xứ người của ông. Sau đó là nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ), ĐH Cambridge (Anh), ĐH Tokyo (Nhật Bản) và vị trí giáo sư thỉnh giảng tại ĐH Stanford (Mỹ). Từ năm 2010 đến nay, ông là giảng viên của ĐH Quốc gia Singapore.
PGS-TS Dương Minh Hải chia sẻ bước ngoặt lớn nhất trong đời ông không phải là nhận được học bổng hay chức danh giáo sư mà là lúc ông nhận ra giá trị thực của nghiên cứu khoa học. Trong những năm tháng tại các trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới, ông chứng kiến cách một ý tưởng trong phòng thí nghiệm có thể trở thành công nghệ ngoài đời thực, giúp tiết kiệm năng lượng và xử lý ô nhiễm. Từ đó, ông tâm niệm không làm khoa học chỉ để công bố bài báo mà làm để tạo ra giải pháp.
"Trong quá trình học tập và làm việc ở nước ngoài, tôi có cơ hội trực tiếp chứng kiến và tham gia những dự án mà ở đó một ý tưởng trong phòng thí nghiệm có thể được phát triển thành công nghệ ngoài đời, giúp tiết kiệm năng lượng, xử lý ô nhiễm, hay biến rác thải thành những vật liệu có giá trị cho sản xuất và đời sống. Những trải nghiệm đó đã thay đổi căn bản cách tôi nhìn về khoa học", TS Hải chia sẻ.
Từ đó, ông quyết định dấn thân vào lĩnh vực vật liệu bền vững và tái chế chất thải. Đã có nhiều đêm trắng trong phòng thí nghiệm, đã có những lần thất bại và những bài báo bị từ chối, những dự án chưa đạt kỳ vọng hay những giai đoạn ông Hải phải đối diện với áp lực rất lớn. Tuy vậy, ông không bao giờ bỏ cuộc mà coi đó là một phần tất yếu của sự phát triển. Thành tựu đầu tiên khiến ông nhớ nhất không phải là các danh hiệu, mà là khoảnh khắc công nghệ do mình phát triển lần đầu được ứng dụng vào thực tế.
Tại ĐH Quốc gia Singapore - một trong những môi trường nghiên cứu học thuật cao cấp, nơi mỗi nhà khoa học phải chứng minh năng lực bằng kết quả thực thụ - PGS-TS Hải đã khẳng định vị thế của người trí thức Việt. Ông đã đạt nhiều giải thưởng quốc tế về đổi mới sáng tạo, được cấp nhiều bằng sáng chế, đưa các công nghệ từ phòng thí nghiệm ra sản xuất thực tế.
Ngoài ra, còn phải kể đến các giải thưởng sáng tạo quốc tế ở Mỹ, Anh và nhiều nước châu Á, hơn 100 công bố khoa học, nhiều bằng sáng chế được công nhận và thương mại hóa thành công.
Giữ bản sắc Việt trong môi trường toàn cầu
Dù làm việc trong môi trường toàn cầu, trái tim PGS-TS Dương Minh Hải luôn hướng về cội nguồn. Ông chia sẻ: "Trong thời gian làm việc ở nước ngoài, có những khoảnh khắc khiến tôi cảm nhận rất rõ mình là một người Việt Nam. Đó là khi tôi thấy công nghệ mà mình tham gia phát triển được ứng dụng để giải quyết vấn đề rất cụ thể ở Việt Nam, giúp giảm ô nhiễm môi trường, tiết kiệm năng lượng, hay tạo ra việc làm cho người lao động. Những lúc đó, cảm xúc của tôi không chỉ là niềm vui của một nhà khoa học mà khi nhìn thấy kết quả nghiên cứu được ứng dụng, tôi cảm nhận được niềm tự hào rất sâu sắc về nguồn gốc của mình".
Cũng từ đó, ông nhìn nhận việc đóng góp cho quê hương là một trách nhiệm tự nhiên, là sự thôi thúc từ lòng biết ơn đối với nơi đã nuôi dưỡng mình khôn lớn. Theo ông, đóng góp không nhất thiết phải là trở về sinh sống toàn thời gian. Trong kỷ nguyên số, sự cống hiến của kiều bào như ông có thể là chuyển giao công nghệ, đào tạo thế hệ trẻ, kết nối nguồn lực quốc tế hay hỗ trợ các dự án phát triển bền vững tại Việt Nam.
Và ông đã và đang nỗ lực làm những việc như vậy. Cụ thể hơn, từ năm 2018, ông đã trở về hỗ trợ các trường đại học trong nước chuyển giao công nghệ, đào tạo nhiều thế hệ sinh viên. Ông luôn trăn trở về việc xây dựng một hệ sinh thái khoa học minh bạch, ổn định trong nước để tài năng có thể hội tụ và nỗ lực được ghi nhận công bằng.
Lần trở về gần nhất của ông Hải là để tham gia đoàn đại biểu kiều bào thăm Trường Sa hồi giữa tháng 4 mới đây. Đứng giữa biển khơi, chứng kiến sự hy sinh thầm lặng của những người lính và nhân dân giữa điều kiện khắc nghiệt nơi máu thịt của Tổ quốc, ông hiểu rằng sự bình yên của đất nước được đổi bằng trách nhiệm và lòng yêu nước vô bờ. Chuyến đi không chỉ mang lại cảm xúc mà còn là lời nhắc nhở mạnh mẽ về vai trò của khoa học đối với biển đảo quê hương.
Dưới góc nhìn của một chuyên gia vật liệu, ông nhận thấy rác thải tại Trường Sa có tiềm năng lớn. Từ nhựa lốp xe, vải vụn, hoàn toàn có thể biến thành vật liệu cách nhiệt, lọc nước hay thu ẩm từ không khí để tạo nước ngọt. Từ đó, PGS-TS Hải nảy ra ý tưởng nghiên cứu đưa công nghệ ra Trường Sa giúp lính đảo cải thiện cuộc sống. Theo ông, giải pháp này được xây dựng dựa trên 3 nguyên tắc: đơn giản - bền - dùng được ngay. Ông không chỉ muốn chuyển giao mà muốn cùng các chiến sĩ "đồng tạo giải pháp" để công nghệ có thể tự vận hành lâu dài trên đảo.
"Tình yêu đất nước không chỉ là một cảm xúc mà là một cam kết hành động lâu dài. Với tôi, giá trị lớn nhất của khoa học nằm ở chỗ giúp con người sống tốt hơn, an toàn hơn và vững vàng hơn, dù đó là trong những phòng thí nghiệm hiện đại ở Singapore hay nơi đầu sóng ngọn gió của Tổ quốc", PGS-TS Dương Minh Hải chia sẻ.
