Để tạo đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Việt Nam xác định xây dựng chính sách mạnh để đào tạo, thu hút và sử dụng hiệu quả đội ngũ chuyên gia trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, khoa học dữ liệu, an ninh mạng. Đây là một định hướng đúng, nhưng muốn có chuyên gia giỏi, bên cạnh cơ chế thu hút nhân tài ở đầu ra, chúng ta cần chú ý đến nền móng đào tạo ở đầu vào. Theo TS Nguyễn Nghĩa Tài, lâu nay một trong những nền móng chưa được chú trọng đúng mức là giáo trình kỹ thuật.
Khó khăn trong tiếp cận giáo trình kỹ thuật
Muốn học các ngành kỹ thuật mới phổ biến ở Việt Nam, nhiều sinh viên hiện nay vẫn gặp một trở ngại rất cơ bản là khó tiếp cận những giáo trình cập nhật theo chuẩn quốc tế và có giá phù hợp. Trở ngại này còn lớn hơn nhiều lần đối với sinh viên ngành kỹ thuật ở những trường nằm xa các trung tâm kinh tế của đất nước.
TS Nguyễn Nghĩa Tài, kỹ sư thiết kế hệ thống phần cứng cho hạ tầng AI, từng sống ở Hàn Quốc trước khi sang Mỹ làm việc. Anh ấn tượng với hệ thống sách kỹ thuật bằng tiếng Hàn: nhiều đầu sách nền tảng trong điện tử, bán dẫn đều có bản dịch hoặc biên soạn công phu bằng ngôn ngữ bản địa. Sinh viên ở các trường nhỏ, xa thủ đô Seoul vẫn được tiếp cận các tài liệu kỹ thuật tiên tiến nhất của thế giới bằng tiếng Hàn.
Nhìn xa hơn vào lịch sử, từ thời Minh Trị, Nhật Bản đã sớm hiểu rằng muốn hiện đại hóa đất nước thì phải nhanh chóng tiếp nhận và phổ biến tri thức khoa học, kỹ thuật của thế giới bằng tiếng Nhật. Việc dịch sách, biên soạn giáo trình và hệ thống hóa kiến thức khi đó không chỉ là chuyện học thuật, mà là một phần của chiến lược quốc gia. Một nền công nghiệp mạnh không thể hình thành nếu thiếu một nền tảng tri thức đủ rộng để nuôi dưỡng nhiều thế hệ kỹ sư và nhà khoa học.
Thực trạng giáo trình kỹ thuật tại Việt Nam
Ở Việt Nam, các giáo trình kỹ thuật quan trọng của nhiều ngành công nghệ mới vẫn chưa có bản dịch tiếng Việt chính thức, hoặc có thì rất ít và chậm cập nhật. Nhiều sinh viên phải học bằng các bản giáo trình tiếng Việt được các thầy cô biên soạn lại từ các tài liệu cũ hoặc cố tìm đọc trực tiếp sách gốc bằng tiếng Anh trôi nổi.
Có người cho rằng trong thời hội nhập, cứ để sinh viên đọc thẳng tài liệu tiếng Anh cho quen là được. Ý kiến này có phần đúng, vì ngoại ngữ rất quan trọng trong khoa học công nghệ. Tuy nhiên, nếu vì thế mà cho rằng không cần sách kỹ thuật bằng tiếng Việt nữa thì đó là suy nghĩ đơn giản, chỉ thấy được một mặt. Đọc một giáo trình khó bằng ngoại ngữ luôn chậm hơn đọc bằng tiếng mẹ đẻ. Với những môn vốn đã nặng, việc vừa học khái niệm mới vừa tự giải mã ngôn ngữ làm chi phí tiếp thu tăng lên rất nhiều.
Quan trọng hơn, chiến lược công nghệ quốc gia không thể chỉ đặt trên vai một nhóm sinh viên giỏi ngoại ngữ ở vài trường lớn. Nếu muốn nâng mặt bằng nhân lực kỹ thuật, phải nghĩ tới số đông sinh viên ở nhiều vùng, nhiều trường, nhiều điều kiện khác nhau. Một bản dịch tiếng Việt tốt không thay thế việc học tiếng Anh. Nó là chiếc cầu để người học nắm bản chất nhanh hơn, tự tin hơn, rồi từ đó đi tiếp sang tài liệu gốc.
Vì sao thị trường không tự cung cấp?
Lý do khá đơn giản: sách kỹ thuật rất khó bán. Không giống sách phổ thông hay sách kỹ năng, sách kỹ thuật có tệp độc giả hẹp, chủ yếu là sinh viên, giảng viên và kỹ sư trong một số ngành nhất định. Trong khi đó, để làm một đầu sách tử tế lại tốn kém: phải mua bản quyền, cần người dịch đủ chuyên môn, rồi còn hiệu đính kỹ thuật, biên tập và in ấn.
Với một thị trường nhỏ như vậy, quyết định an toàn của nhiều nhà xuất bản là không làm. Và thế là hình thành một vòng luẩn quẩn: vì ít người đọc nên không có sách, mà vì không có sách nên càng ít người học bài bản. Cuối cùng, thứ đáng ra phải là nền móng của hệ sinh thái công nghệ lại bị bỏ mặc cho sự tự xoay xở của từng cá nhân.
Giải pháp: Xem sách kỹ thuật như hạ tầng tri thức
Có lẽ đã đến lúc phải nhìn sách kỹ thuật theo một cách khác. Nếu đã xác định khoa học công nghệ là động lực tăng trưởng, thì giáo trình và sách chuyên khảo không chỉ là hàng hóa xuất bản thông thường. Chúng nên được xem như một dạng hạ tầng tri thức, mềm nhưng thiết yếu, giống như phòng thí nghiệm, mạng internet hay thư viện đại học.
Vì vậy, việc hỗ trợ mua bản quyền, dịch thuật và xuất bản một số đầu sách kỹ thuật nền tảng là điều rất đáng làm. Nguồn lực cho việc này cũng không nhất thiết chỉ trông vào ngân sách nhà nước. Những doanh nghiệp lớn hoàn toàn có thể chung tay tài trợ cho chương trình mua bản quyền, dịch thuật và phổ biến sách kỹ thuật nền tảng. Điều này không chỉ giúp xây dựng hình ảnh doanh nghiệp gắn với phát triển nhân lực quốc gia, mà còn giảm chi phí đào tạo lại và giúp họ tuyển được những kỹ sư có nền tảng tốt hơn trong tương lai.
Những đầu sách được ưu tiên trước nên là các giáo trình nền tảng trong các lĩnh vực mới phổ biến và đang được thúc đẩy đầu tư phát triển ở Việt Nam như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, an ninh mạng, tự động hóa, v.v. Song song với đó, chúng ta nên có cả những sách hướng dẫn mô phỏng, thực hành gắn với công cụ và quy trình hiện đại đang dùng trong công nghiệp.
Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, việc dịch một cuốn sách từ tiếng Anh sang tiếng Việt với sự hỗ trợ của AI đã dễ dàng hơn rất nhiều. Nếu có ngân sách và quyết tâm, việc dịch vài trăm cuốn sách công nghệ mới sang tiếng Việt có thể thực hiện trong một thời gian ngắn với chất lượng cao. Sau khi được dịch và hiệu đính nghiêm túc, các đầu sách này có thể phát hành với giá phù hợp cho sinh viên, đồng thời bổ sung vào thư viện các trường đại học cả nước.
Hiệu quả lâu dài và chi phí hợp lý
So với nhiều chương trình khoa học công nghệ quy mô lớn, chi phí để mua bản quyền và tổ chức dịch vài trăm đầu sách kỹ thuật thực ra không quá lớn. Nhưng hiệu quả của nó có thể kéo dài nhiều năm. Một thế hệ sinh viên được học bằng những cuốn sách tốt sẽ hiểu nhanh hơn, học sâu hơn và có nền tảng chắc hơn để sáng tạo. Đó là khoản đầu tư âm thầm, nhưng bền vững.
Chúng ta thường nói nhiều đến khởi nghiệp công nghệ, chiến lược khoa học quốc gia hay phòng thí nghiệm hiện đại. Tất cả đều cần thiết. Nhưng để có thể sánh vai với các cường quốc năm châu, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học công nghệ, chúng ta cần rất nhiều người giỏi nắm vững kho tri thức của nhân loại, từ kỹ thuật kinh điển đến công nghệ hiện đại nhất. Cách nhanh nhất và rẻ nhất là dịch tất cả những cuốn sách tốt nhất của cả thế giới sang tiếng Việt.
Tác giả: TS Nguyễn Nghĩa Tài là kỹ sư thiết kế hệ thống phần cứng cho hạ tầng trí tuệ nhân tạo. Anh từng tham gia thiết kế phần cứng cho vệ tinh và tên lửa. Một số thiết bị do anh phát triển đã và đang hoạt động trong không gian. Ngoài chuyên môn, TS Nguyễn Nghĩa Tài quan tâm đến giáo dục và là đồng sáng lập dự án phi lợi nhuận "Stories of Vietnam", chia sẻ sách miễn phí cho trẻ em gốc Việt tại Mỹ. Anh hiện sinh sống và làm việc tại Thung lũng Silicon.
