Khoa học cơ bản là nền móng cho năng lực tự chủ quốc gia, nhưng Việt Nam đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn về thể chế, cơ chế đánh giá và hạ tầng nghiên cứu. Các chuyên gia và lãnh đạo Đảng nhấn mạnh cần đầu tư dài hạn và đổi mới quản lý để phát triển lĩnh vực này.
Vai trò chiến lược của khoa học cơ bản
Mọi công nghệ mang tính cách mạng đều bắt nguồn từ nghiên cứu cơ bản, từ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo đến công nghệ sinh học. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về di truyền học và chọn giống đã giúp tạo ra giống lúa ST24, ST25, đưa đất nước từ thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhận định: "Công nghệ đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, vị thế và mức độ tự chủ của mỗi quốc gia. Khoa học cơ bản không còn là lĩnh vực hỗ trợ mà là nền tảng của tăng trưởng nhanh và bền vững."
Những điểm nghẽn trong hệ sinh thái nghiên cứu
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng chỉ rõ: nghiên cứu khoa học cơ bản chưa tương xứng với yêu cầu phát triển; đầu tư còn thấp; hoạt động phân tán, thiếu liên kết; cơ chế quản lý nặng tư duy hành chính. Thiếu các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại và cơ sở dữ liệu lớn.
Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế quốc dân, cho biết: "Trong nghiên cứu, việc thay đổi hóa chất hoặc phương pháp thử nghiệm khi xuất hiện dữ liệu mới là bình thường. Nhưng nhà khoa học e ngại vì khác với nội dung đã đăng ký sẽ khó được nghiệm thu."
Cơ chế quản lý và tài trợ cần đổi mới
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã mở đường cho cơ chế hậu kiểm và chấp nhận rủi ro khoa học. Tuy nhiên, các nguyên tắc mới cần được cụ thể hóa thành quy trình rõ ràng để nhà khoa học yên tâm theo đuổi những bài toán khó.
Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Hồ Hải, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, nhấn mạnh: "Nghiên cứu cơ bản cần được tài trợ trên cơ sở năng lực, uy tín và kết quả đã được cộng đồng chuyên môn ghi nhận, thay vì yêu cầu cam kết trước những kết quả chưa thể biết chắc."
Hướng đi mới cho nghiên cứu cơ bản
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 22/12/2024 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng định hướng nghiên cứu cơ bản đến năm 2035, theo hai hướng song hành: tài trợ nghiên cứu thuần túy và tập trung vào nghiên cứu định hướng ứng dụng cho công nghệ chiến lược.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức nhận định: "Việc đặt khoa học cơ bản ngang tầm với các động lực tăng trưởng truyền thống cho thấy Việt Nam đang chuyển sang mô hình phát triển dựa trên tri thức."
Theo các chuyên gia, đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai dài hạn, cho năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của đất nước. Đổi mới thể chế, nuôi dưỡng nhóm nghiên cứu mạnh và chủ động hội nhập toàn cầu là những yếu tố then chốt để khoa học cơ bản thực sự trở thành nền tảng tự chủ quốc gia.
