GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết các phương pháp ADN phổ biến trên thế giới không còn phù hợp với hài cốt liệt sĩ Việt Nam do mẫu bị phân hủy quá mạnh sau hàng chục năm trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Ông nhấn mạnh: “Chúng ta phải phát triển một hướng tiếp cận mới, ứng dụng giải trình tự gen thế hệ mới và trí tuệ nhân tạo để có thể trả lại danh tính cho những người đã hy sinh”. Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị - xã hội lớn, đồng thời là bài toán khoa học đặc biệt, nơi công nghệ Việt Nam phải giải quyết những vấn đề mà thế giới chưa có nhiều kinh nghiệm.
Thách thức từ ADN bị phân hủy
Theo GS Chu Hoàng Hà, thách thức lớn nhất là phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ có thời gian tồn tại trên 50 năm, nhiều mẫu lâu hơn, trong khí hậu nóng ẩm khiến quá trình phân hủy diễn ra rất mạnh. Phương pháp “chuẩn vàng” trên thế giới là sử dụng chỉ thị STR (các đoạn lặp lại trên nhiễm sắc thể) yêu cầu đoạn ADN dài vài trăm nucleotide, trong khi các mẫu của Việt Nam chỉ còn 50-70 nucleotide. Phương pháp ADN ti thể có ưu điểm nhưng chỉ hỗ trợ định danh, không thể là căn cứ duy nhất do tính bảo thủ cao. Ông khẳng định: “Muốn xác định chính xác danh tính liệt sĩ cần kết hợp nhiều nguồn thông tin: đơn vị chiến đấu, thời gian hy sinh, địa bàn chiến trường, quê quán, thông tin thân nhân và kết quả giám định ADN”.
Xây dựng hệ thống dữ liệu toàn diện
GS cho rằng điều quan trọng nhất của chiến dịch giai đoạn đầu là xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ. Việc thu thập mẫu sinh phẩm từ các phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại các nghĩa trang trên cả nước sẽ được tiến hành song song với thu thập mẫu ADN của thân nhân. Bộ Công an, trực tiếp Cục C06, đang thực hiện xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu dân cư. Khi có dữ liệu ADN từ hài cốt, sẽ tiến hành so sánh, và những trường hợp trùng khớp sẽ được phân tích chuyên sâu. “Khi dữ liệu đã có, quá trình định danh sẽ được thực hiện từng bước, đảm bảo tính chính xác”, ông nói.
Tích hợp dữ liệu đa nguồn
Dữ liệu liên quan đến liệt sĩ hiện nằm ở nhiều nguồn: Bộ Quốc phòng quản lý thông tin nhập ngũ, đơn vị chiến đấu, thời điểm hy sinh; Bộ Nội vụ quản lý nghĩa trang, phần mộ; ngoài ra còn có thông tin từ đồng đội, nhân chứng lịch sử và chính quyền địa phương. Thách thức lớn nhất là chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu này. “Trong định danh hài cốt liệt sĩ bằng ADN, dữ liệu sinh học chỉ là một phần. Phải kết hợp ADN với dữ liệu lịch sử, dữ liệu quân sự và thông tin thực chứng”, GS nhấn mạnh.
Năng lực phòng thí nghiệm và công nghệ mới
Sau nhiều năm đầu tư, một số cơ sở giám định của Việt Nam đã có trang thiết bị hiện đại. Tuy nhiên, với mục tiêu đến năm 2030 cơ bản hoàn thành định danh 200.000-300.000 mẫu mộ liệt sĩ chưa xác định, cần mở rộng năng lực hơn nữa. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang nghiên cứu hướng công nghệ mới sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), cho phép phân tích trên quy mô toàn bộ hệ gen với bộ chỉ thị lên tới khoảng 5.000 vị trí khác nhau. Phương pháp này có thể thu được thông tin ngay cả khi ADN chỉ còn những đoạn rất ngắn. Thử nghiệm tại nghĩa trang Trà Lĩnh (Cao Bằng) với gần 60 mẫu mộ cho tỷ lệ thành công trên 90%, bước đầu định danh được một số trường hợp liệt sĩ. Điểm quan trọng là nếu thu được đầy đủ bộ chỉ thị, phương pháp có thể hỗ trợ xác định quan hệ huyết thống xa hơn, thậm chí đến thế hệ thứ tư.
Thuận lợi và thách thức trong chiến dịch
Ban Chỉ đạo 515 do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà làm Trưởng ban cùng sự tham gia của Quân đội, Công an, Bộ Nội vụ, Viện Hàn lâm, Bộ Y tế… cho thấy tính toàn diện. Tuy nhiên, nghĩa trang phân bố rộng, mùa mưa ở phía Nam ảnh hưởng lấy mẫu, vận chuyển mẫu từ nghĩa trang về các cơ sở giám định cũng là thách thức. GS đánh giá công tác phối hợp khá hiệu quả; Bộ Công an có thể hoàn thành thu thập mẫu thân nhân trong năm 2026. Hiện nay, phân tích chủ yếu dựa trên ADN ti thể theo phương pháp truyền thống. Viện Hàn lâm đang thử nghiệm quy trình công nghệ mới, cần chuyển giao, đào tạo cho các đơn vị khác. Với năng lực thiết bị hiện có, mỗi năm chỉ giám định được 1.000-2.000 mẫu, trong khi mục tiêu 200.000-300.000 mẫu đến 2030 là khối lượng rất lớn.
Vai trò của AI và Big Data
Khi số lượng dữ liệu lớn từ thông tin quân nhân, hồ sơ nghĩa trang, dữ liệu ADN thân nhân và sinh phẩm hài cốt, cần công cụ xử lý mạnh. AI và Big Data hỗ trợ phân tích, tìm kiếm mối liên hệ, phát hiện trùng khớp mà con người khó xử lý thủ công. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng bằng quy trình giám định nghiêm ngặt.
Ý nghĩa lịch sử và xã hội
GS Chu Hoàng Hà nhấn mạnh: “Khoa học công nghệ cuối cùng phải phục vụ con người”. Bài toán của Việt Nam có quy mô lớn và độ khó cao. Trên thế giới, ICMP thường làm việc với mẫu hài cốt được bảo quản tốt hơn trong khí hậu ôn đới. Nếu Việt Nam thành công, quy trình công nghệ này không chỉ phục vụ trong nước mà còn đóng góp cho khoa học giám định quốc tế, đặc biệt với các mẫu ADN bị phân hủy nghiêm trọng. “Ý nghĩa lớn nhất của khoa học trong hành trình này là giúp trả lại tên cho những người đã hy sinh, để các gia đình được đón nhận sự trở về dù đã muộn sau nhiều thập kỷ”, ông xúc động nói.
