Sau hơn một thế kỷ nghiên cứu, Phật viện Đồng Dương ngày càng được nhìn nhận với những giá trị đặc biệt, xứng đáng là di sản văn hóa thế giới. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng trước khi hướng đến danh hiệu UNESCO, điều tiên quyết là ứng xử đúng với một phế tích khảo cổ, bảo vệ những gì còn lại bằng phương pháp khoa học, tránh phục dựng tùy tiện.
Vì sao Đồng Dương xứng đáng?
Hành trình đưa Phật viện Đồng Dương vào danh sách Di sản thế giới không chỉ dựa trên các giá trị lịch sử, khảo cổ và nghệ thuật đã được khẳng định, mà còn phụ thuộc vào cách ứng xử với di sản trong tương lai. Báo cáo đề dẫn tại hội thảo khoa học quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” tổ chức vào trung tuần tháng 5 vừa qua đánh giá, dù công tác nghiên cứu và bảo tồn đã được quan tâm nhưng hiệu quả còn hạn chế do thiếu nguồn lực và quy hoạch tổng thể. Do đó, xây dựng chiến lược bảo tồn đồng bộ, có cơ sở khoa học, đồng thời chuẩn bị hồ sơ đề cử UNESCO là yêu cầu cấp thiết.
Sau hơn 1.100 năm tồn tại, Phật viện Đồng Dương chỉ còn lại những nền móng và dấu tích kiến trúc, đặt ra nhiều thách thức trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Theo kiến trúc sư Cao Quang Tổng, Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng Liriver, việc nhận diện đúng quy mô và giá trị của Phật viện là cơ sở quan trọng để xác định hướng bảo tồn và xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO. Ông cho biết khu vực trung tâm Phật viện hiện mới chỉ có khoảng 1/3 diện tích được khai quật, trong khi nhiều khu vực xung quanh vẫn còn tiềm năng khảo cổ rất lớn. Đồng Dương cần được nhìn nhận như một quần thể di tích rộng lớn hơn nhiều so với phạm vi đang được bảo vệ, bao gồm hệ thống các di tích mới phát hiện và có thể là một phần kinh đô Indrapura của vương quốc Champa.
Kiến trúc sư Cao Quang Tổng nhận định Đồng Dương có thể được xem là một thánh địa Phật giáo ở phía nam, đối ứng với thánh địa Bà La Môn giáo Mỹ Sơn ở phía bắc của vùng Amaravati. Đối chiếu với tiêu chí của UNESCO, ông cho rằng Phật viện Đồng Dương “gần như đáp ứng đầy đủ” nhiều tiêu chí về giá trị nổi bật toàn cầu: là một tuyệt tác của thiên tài sáng tạo; thể hiện sự giao thoa quan trọng của các giá trị nhân văn; chứa đựng minh chứng độc đáo về một truyền thống văn hóa hoặc nền văn minh đã biến mất; là ví dụ nổi bật về một quần thể kiến trúc minh họa cho một giai đoạn trong lịch sử nhân loại.
Nền tảng khảo cổ vững chắc
Những nhận định này được củng cố qua hơn một thế kỷ nghiên cứu khảo cổ. Tiến sĩ Phạm Văn Triệu (Viện Khảo cổ học) cho rằng từ các công trình của Henri Parmentier đến những khảo sát gần đây, vị thế đặc biệt của Đồng Dương trong lịch sử văn minh Champa và Phật giáo Đông Nam Á ngày càng được khẳng định. Nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh và kiến trúc sư Lê Trí Công cũng nhận định Đồng Dương từng là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới Phật giáo hàng hải Đông Nam Á từ thế kỷ 8 đến 10.
Các chuyên gia cho rằng cần lập mới bản đồ hiện trạng, xác định đầy đủ vùng lõi và vùng đệm để làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn. Việc tư liệu hóa và ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn Đồng Dương cũng được đẩy mạnh. Cơ sở dữ liệu số thống nhất kết nối các nguồn tư liệu trong và ngoài nước được xem là nền tảng quan trọng phục vụ nghiên cứu, quản lý và phát huy giá trị di sản.
Ứng xử thế nào với Đồng Dương?
Theo các chuyên gia, với một quần thể đã trải qua hơn 1.100 năm biến động, phần lớn kiến trúc không còn nguyên vẹn, mọi giải pháp can thiệp đều phải dựa trên cơ sở khoa học, tránh phục dựng khi chưa đủ căn cứ. Trong tham luận “Ứng xử thế nào với Đồng Dương”, GS-TS-kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính cho rằng nếu việc cứu vãn Mỹ Sơn từng là thách thức lớn của công tác bảo tồn di sản, thì với Đồng Dương, khó khăn còn lớn hơn nhiều vì phần lớn công trình đã bị phá hủy, nhiều khu vực gần như trở thành bình địa.
Ông nhấn mạnh trước khi nghĩ đến phục dựng, nhiệm vụ đầu tiên là cứu giữ những gì còn lại, tiếp tục tư liệu hóa, khảo cổ và hệ thống hóa toàn bộ thông tin, trong đó có các tư liệu của những học giả Pháp đầu thế kỷ 20 như Louis Finot và Henri Parmentier. GS Hoàng Đạo Kính đề xuất nhìn nhận Đồng Dương như một di tích kiến trúc - khảo cổ học, trong đó khảo cổ phải là điểm xuất phát của mọi hoạt động bảo tồn. Phương án phù hợp nhất là “trùng tu khảo cổ học”, ưu tiên duy trì hiện trạng gốc, gia cố và bảo quản lâu dài thay vì phục dựng hình thức. “Chúng ta chỉ làm những gì đủ độ tự tin và đủ sức”, ông nhấn mạnh.
Quan điểm này được nhiều chuyên gia đồng tình. PGS-TS Đặng Văn Bài và TS Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng Đồng Dương không chỉ là tập hợp các dấu tích kiến trúc mà là một phức hợp di sản gồm các giá trị khảo cổ, lịch sử, tôn giáo, nghệ thuật, cảnh quan và đời sống cộng đồng. Bảo tồn bền vững chỉ có thể đạt được khi có sự đồng hành của cộng đồng địa phương. Người dân cần được tham gia và hưởng lợi từ các hoạt động giáo dục di sản, du lịch, dịch vụ văn hóa để trở thành những “người gác đền”, cùng gìn giữ trung tâm Phật giáo từng giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử Champa.
