Hệ thống chữ viết Rongorongo trên đảo Phục Sinh vẫn nằm trong danh sách những ngôn ngữ cổ chưa thể giải mã sau hơn 160 năm. Hiện chỉ còn khoảng 24 tấm gỗ khắc ký hiệu được lưu giữ trên toàn thế giới, và mọi nỗ lực tìm kiếm “chìa khóa” đọc chúng cho đến nay vẫn chưa được giới khoa học công nhận.
Được phát hiện từ thế kỷ XIX, Rongorongo là tập hợp các biểu tượng chạm khắc trên gỗ, mà người Rapa Nui gọi là “những tấm gỗ biết nói”. Các nhà khảo cổ và ngôn ngữ học mô tả đây là hệ thống ký hiệu gồm hình người, động vật, thực vật và các họa tiết hình học được sắp xếp theo hàng lối rất cẩn thận. Tuy vậy, nội dung thực sự của chúng vẫn là một ẩn số lớn.
Đặc điểm kỳ lạ của hệ thống ký hiệu
Điểm đặc biệt nhất của Rongorongo là cách trình bày văn bản theo kiểu “bò cày”. Người đọc phải xoay ngược tấm gỗ ở cuối mỗi dòng để tiếp tục dòng tiếp theo theo chiều ngược lại. Cách sắp xếp này gần như không xuất hiện ở bất kỳ hệ thống chữ viết nào khác trên thế giới, khiến các nhà nghiên cứu càng khó tiếp cận hơn.
Các tấm gỗ có kích thước và hình dạng khác nhau, nhưng đều được phủ kín những ký hiệu nhỏ chạm khắc tinh xảo. Mỗi biểu tượng mô tả chi tiết con người, động vật, thực vật hoặc các hình học trừu tượng. Sự đa dạng và mức độ tỉ mỉ này cho thấy Rongorongo không phải là các hình trang trí đơn thuần mà là một hệ thống văn tự thực thụ.
Lịch sử đau thương và sự biến mất của người đọc
Nguyên nhân chính khiến Rongorongo chưa thể giải mã nằm ở lịch sử bi thương của đảo Phục Sinh. Từ đầu thế kỷ XIX, các cuộc săn bắt nô lệ của thực dân phương Tây đã đưa phần lớn nam giới Rapa Nui khỏi đảo. Căn bệnh đậu mùa sau đó bùng phát khiến dân số lao dốc nghiêm trọng, kéo theo sự biến mất của thế hệ cuối cùng còn biết đọc Rongorongo.
Đến khoảng năm 1863, các nhà truyền giáo Pháp đặt chân lên đảo và đẩy mạnh cải đạo gần như toàn bộ cư dân sang Công giáo. Trong quá trình xóa bỏ tín ngưỡng và văn hóa bản địa, họ yêu cầu tiêu hủy gần hết các tấm gỗ Rongorongo. Chỉ một số ít hiện vật được người dân bí mật cất giấu mới tồn tại đến ngày nay, rải rác ở nhiều bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân trên thế giới.
Bằng chứng niên đại trước người châu Âu
Bất chấp sự tàn phá, Rongorongo vẫn giữ được một giá trị khoa học đặc biệt. Kết quả phân tích carbon-14 cho thấy một số tấm gỗ được làm từ cây đốn hạ từ năm 1493 đến 1509, tức là có trước khi người châu Âu đặt chân đến đảo Phục Sinh hơn 200 năm. Điều này củng cố giả thuyết rằng Rongorongo là một trong số rất ít hệ thống chữ viết do con người sáng tạo hoàn toàn độc lập, bên cạnh chữ hình nêm của Lưỡng Hà, chữ tượng hình Ai Cập hay chữ Hán cổ.
Nhiều nhà nghiên cứu nhận định đây có thể là hệ thống chữ viết bản địa duy nhất của khu vực Polynesia. Nếu được xác nhận chắc chắn, Rongorongo sẽ làm thay đổi các hiểu biết hiện nay về khả năng phát triển văn tự của các nền văn hóa trên các đảo Thái Bình Dương trước khi bị thực dân hóa.
Những tuyên bố gây tranh cãi
Trên internet nhiều năm qua thỉnh thoảng xuất hiện thông tin khẳng định Rongorongo đã được giải mã hoàn toàn. Một trong số đó là câu chuyện về một người tên Irina được cho là đã dịch toàn bộ nội dung các tấm gỗ thành các đoạn liên quan đến khoai lang, mía và các tù trưởng. Tuy nhiên, theo tình hình nghiên cứu hiện nay, không có bằng chứng nào cho thấy bản dịch này được cộng đồng khoa học chấp nhận. Rongorongo vẫn được xếp vào nhóm những hệ thống chữ viết chưa thể giải mã.
Mới nhất, một nhà khoa học người Australia công bố bản thảo nghiên cứu cho rằng ông đã tìm thấy “bộ lịch âm thứ hai” trên các tấm gỗ. Sau khi phân tích các chuỗi ký hiệu lặp lại và biểu tượng giống “đầu gậy cùng nụ hoa”, ông nhận thấy một chuỗi gồm 29 ký hiệu có thể đại diện cho chu kỳ 29 hoặc 30 ngày của lịch âm hoặc chu kỳ nông nghiệp. Dù vậy, đây mới là nghiên cứu tiền công bố, chưa trải qua quá trình phản biện độc lập từ các học giả khác.
Chờ đợi phát hiện mang tính đột phá
Trước đó, từ năm 1958, các học giả đã nhận diện một chuỗi ký hiệu phản ánh lịch Mặt Trăng của người Rapa Nui với khoảng 30 đến 31 biểu tượng tương ứng các pha Mặt Trăng. Nếu phát hiện mới về “bộ lịch âm thứ hai” này được xác nhận trong tương lai, nó sẽ trở thành một trong những bước tiến quan trọng nhất trong việc tìm hiểu Rongorongo. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chưa coi đây là bằng chứng đủ sức thay đổi hiểu biết hiện nay.
Hơn một thế kỷ rưỡi trôi qua, Rongorongo vẫn chưa chịu “lên tiếng”. Mỗi giả thuyết mới mang đến hy vọng nhưng đồng thời cho thấy độ phức tạp của hệ thống ký hiệu này. Cho đến khi xuất hiện những bằng chứng đủ sức thuyết phục cộng đồng khoa học quốc tế, những tấm gỗ “biết nói” của đảo Phục Sinh vẫn sẽ tiếp tục là một trong những bí ẩn hấp dẫn nhất của lịch sử nhân loại.
Theo Doisongphapluat.nguoiduatin.vn
