Từ siêu thị, quán cà phê cho đến chợ dân sinh và các hàng quán vỉa hè, quét mã QR để thanh toán đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống thường nhật tại Việt Nam. Tuy nhiên, không phải nhóm dân số nào cũng bước vào guồng quay số hóa với cùng nhịp độ. Người lớn tuổi vẫn được xem là một trong những nhóm thận trọng nhất khi tiếp cận các phương thức thanh toán hiện đại. Theo các nhà nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam, rào cản lớn nhất của họ không nằm ở bản thân công nghệ, mà đến từ những yếu tố tâm lý sâu xa.
Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trong năm tháng đầu năm 2026, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đã tăng hơn 34% so với cùng kỳ năm trước, riêng giao dịch qua mã QR tăng gần 40%. Điều này đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường thanh toán số tăng trưởng nhanh nhất khu vực Đông Nam Á. Xu hướng này được kỳ vọng sẽ còn tăng tốc trong những năm tới, khi Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu đưa giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 30 lần GDP vào cuối thập kỷ này, cùng với đó là 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng.
Yếu tố tâm lý quyết định sự sẵn sàng chuyển đổi
Dù hạ tầng thanh toán số ngày càng phổ biến, không phải ai cũng đón nhận một cách dễ dàng. Tiến sĩ Jasper Teow và Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh, giảng viên ngành Digital Marketing tại Đại học RMIT Việt Nam, đã thực hiện nghiên cứu về cách người lớn tuổi thích ứng với thế giới số hóa. Trong nghiên cứu mới nhất, dựa trên khảo sát 400 người trưởng thành tại Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, nhóm tác giả phát hiện rằng kỹ năng số thôi chưa đủ để giải thích vì sao có người sẵn sàng sử dụng thanh toán điện tử, trong khi những người khác vẫn do dự.
Hai người lớn tuổi có thể cùng dùng một loại điện thoại thông minh, thậm chí có trình độ hiểu biết công nghệ tương đương, nhưng phản ứng hoàn toàn khác nhau khi được yêu cầu thanh toán bằng ví điện tử hoặc quét mã QR. Một người xem đó là cơ hội học hỏi điều mới; người kia lại lo sợ mình sẽ mắc sai lầm. Sự khác biệt này bắt nguồn từ cách họ nhìn nhận chính mình khi đối diện với sự thay đổi.
Cảm giác bất lực liên quan đến tuổi tác
Nhóm nghiên cứu xác định một trong những yếu tố tâm lý quan trọng là cảm giác bất lực liên quan đến tuổi tác – trạng thái khi người lớn tuổi dần cảm thấy mình không còn đủ khả năng đối mặt với thử thách mới, giải quyết tình huống bất ngờ hay giữ sự chủ động trước điều chưa quen thuộc. Khi sự tự tin vào khả năng thích ứng suy giảm, ngay cả những công nghệ đơn giản cũng có thể trở thành rào cản ngay từ trước khi họ kịp trải nghiệm.
Tiến sĩ Jasper Teow chia sẻ: “Đối với một số người lớn tuổi, rào cản lớn nhất không nằm ở bản thân công nghệ. Đôi khi, đó là cảm giác rằng mình không còn thích nghi tốt như trước nữa.” Ông nói thêm: “Đó là sự chuyển biến rất âm thầm, từ suy nghĩ 'Tôi có thể tự xoay xở được' sang 'Liệu mình còn làm được không?', rồi cuối cùng là 'Cố gắng để làm gì nữa?'. Khi đã ở trạng thái đó, nhiều người sẽ né tránh công nghệ ngay cả trước khi họ thực sự thử sử dụng.”
Dù vậy, nghiên cứu cũng mang đến một góc nhìn lạc quan. Những người lớn tuổi biết vận dụng kinh nghiệm sống và cởi mở với góc nhìn mới khi gặp thử thách có xu hướng sẵn sàng đón nhận công nghệ thanh toán số hơn đáng kể. Thay vì tự nhủ “Tôi đã quá già để học thứ này”, họ tiếp cận công nghệ với tâm thế: “Tôi đã từng thích nghi với nhiều thay đổi trong cuộc sống. Lần này cũng không ngoại lệ.”
Hòa nhập số cần nhiều hơn việc dạy kỹ năng
Tiến sĩ Nguyễn Thị Vân Anh nhấn mạnh: “Công nghệ luôn thay đổi, nhưng điều quan trọng nhất là mỗi người vẫn giữ được niềm tin rằng mình có thể tiếp tục học hỏi. Đó mới là nền tảng của hòa nhập số.” Theo bà, để người lớn tuổi chủ động tham gia nền kinh tế số, không chỉ cần trang bị kỹ năng, mà còn phải củng cố niềm tin rằng họ vẫn có thể học hỏi, thích nghi và làm chủ những thay đổi.
Những phát hiện này mang đến hàm ý quan trọng cho các ngân hàng, tổ chức tài chính và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán số. Việc đơn giản hóa giao diện và quy trình thanh toán là cần thiết, nhưng chưa đủ. Các đơn vị cần giúp người dùng cảm thấy tự tin khi trải nghiệm công nghệ, chẳng hạn thông qua hướng dẫn từng bước, thông báo xác nhận giao dịch rõ ràng, hay cơ chế dễ dàng sửa hoặc hoàn tác khi xảy ra sai sót.
Thay đổi cách truyền thông và vai trò gia đình
Cách truyền thông cũng cần được điều chỉnh. Thay vì chỉ nhấn mạnh thanh toán số “nhanh” hay “tiện lợi”, các chiến dịch có thể truyền tải thông điệp rằng học một công nghệ mới luôn cần thời gian và mắc lỗi là một phần tự nhiên của quá trình học. Khuyến khích người dùng kiên trì trải nghiệm và học hỏi từ những lần đầu sử dụng có thể mang lại hiệu quả lâu dài hơn là chỉ tập trung vào tính năng.
Gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong hành trình hòa nhập số của người lớn tuổi. Với nhiều người, con cháu chính là những “người thầy công nghệ” đầu tiên. Tuy nhiên, nếu người thân luôn làm thay mọi thao tác, họ có thể vô tình làm mất đi cơ hội để người lớn tuổi tự học và xây dựng sự tự tin. Thay vì làm hộ, việc kiên nhẫn hướng dẫn, cùng thực hành và khuyến khích họ tự hoàn thành từng giao dịch sẽ giúp người lớn tuổi dần hình thành sự tự chủ và duy trì tinh thần học hỏi suốt đời.
Tiến sĩ Hoàng Ái Phương, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Digital Marketing và đồng tác giả báo cáo “Nâng cao năng lực số – Tác động và hàm ý chính sách từ một nghiên cứu ở Việt Nam” của RMIT, cho rằng: “Khi Việt Nam tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số trong bối cảnh dân số đang già hóa, thước đo thực sự của sự hòa nhập không nằm ở công nghệ, mà ở việc người lớn tuổi có còn tin rằng họ vẫn có thể tiếp tục học hỏi, làm chủ công nghệ và tham gia một cách tự tin vào nền kinh tế số hay không.”
Hướng tới một xã hội số bao trùm
Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ mở rộng khảo sát sang bối cảnh Việt Nam, khi y tế, dịch vụ công, bán lẻ và giao thông công cộng đều đang ngày càng số hóa. Khi việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu ngày càng phụ thuộc vào công nghệ số, việc hiểu rõ các yếu tố tâm lý thúc đẩy hoặc cản trở sự thích ứng sẽ góp phần xây dựng các giải pháp hòa nhập số hiệu quả và bền vững hơn.
Khép lại, Tiến sĩ Jasper Teow nhấn mạnh: “Một tương lai số không chỉ cần nhanh hơn hay thông minh hơn. Đó phải là một tương lai nơi mọi người, bất kể tuổi tác, đều cảm thấy mình vẫn có thể học hỏi, thích nghi và luôn là một phần của xã hội.”
