Những ngày gần đây, nhiều người dùng Facebook tại Việt Nam phản ánh việc nền tảng này hiển thị nhiều video nhạy cảm khi tìm kiếm một số từ khóa quen thuộc. Đáng chú ý, các nội dung này không chỉ xuất hiện trên tài khoản người lớn mà còn có thể hiển thị với tài khoản khai báo là trẻ vị thành niên.
Hiện tượng bất thường trên Facebook
Trao đổi với phóng viên Dân trí, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, thường được biết đến với tên gọi Hiếu PC, cho rằng sự việc không nên chỉ được nhìn nhận như một lỗi kiểm duyệt đơn lẻ. Theo ông Hiếu, dưới góc độ an ninh mạng, đây có thể là dấu hiệu của việc nền tảng bị thao túng thông qua thuật toán tìm kiếm và đề xuất nội dung.
“Kẻ xấu có thể lợi dụng các từ khóa quen thuộc, sau đó gắn nội dung nhạy cảm và liên kết ngoài để đánh lừa thuật toán tìm kiếm, kéo tương tác và đưa các kết quả độc hại lên cao”, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhận định.
Không chỉ là nội dung phản cảm
Theo chuyên gia, vấn đề đáng lo ngại không dừng lại ở việc người dùng vô tình nhìn thấy các video phản cảm. Rủi ro lớn hơn nằm ở những đường dẫn được gắn kèm trong bài đăng, bình luận hoặc phần mô tả nội dung. Các đường dẫn này có thể đưa người dùng rời khỏi Facebook và truy cập vào những website giả mạo. Tại đó, nạn nhân có thể bị yêu cầu đăng nhập lại tài khoản, xác minh tuổi, tải tệp, cài ứng dụng hoặc bấm vào các nút xem tiếp video.
Đây là những kịch bản phổ biến trong các chiến dịch lừa đảo trực tuyến. Kẻ xấu có thể lợi dụng tâm lý tò mò của người dùng để đánh cắp tài khoản, chiếm cookie phiên đăng nhập, phát tán mã độc hoặc dẫn dụ nạn nhân vào các mô hình lừa đảo tài chính.
“Người dùng thường nghĩ rằng nội dung xuất hiện trong Facebook thì vẫn an toàn. Tuy nhiên, chỉ cần bấm vào liên kết ngoài, họ có thể bị đưa đến một môi trường hoàn toàn khác, nơi các cơ chế bảo vệ của nền tảng không còn phát huy tác dụng”, ông Hiếu phân tích.
Theo chuyên gia, nếu người dùng nhập thông tin đăng nhập vào các trang giả mạo, tài khoản Facebook hoặc email liên kết có thể bị chiếm quyền. Trong nhiều trường hợp, tài khoản sau đó bị dùng để gửi tin nhắn lừa đảo cho bạn bè, đăng bài quảng cáo bất thường hoặc tham gia các chiến dịch phát tán liên kết độc hại.
Vì sao tài khoản trẻ vị thành niên vẫn thấy nội dung nhạy cảm?
Một điểm gây lo ngại trong sự việc là nội dung nhạy cảm vẫn có thể xuất hiện với tài khoản khai báo độ tuổi vị thành niên. Theo ông Hiếu, điều này cho thấy nền tảng có thể đang tồn tại lỗ hổng ở nhiều lớp bảo vệ.
Thứ nhất là cơ chế xác minh độ tuổi chưa chắc chắn. Trên thực tế, nhiều nền tảng mạng xã hội vẫn chủ yếu dựa vào thông tin người dùng tự khai báo. Điều này khiến việc phân loại người dùng trưởng thành và trẻ vị thành niên không phải lúc nào cũng chính xác.
Thứ hai là bộ lọc nội dung nhạy cảm có thể chưa đủ tốt. Kẻ xấu có thể lợi dụng từ khóa đời thường, cách viết biến thể, tiếng lóng hoặc các cụm từ mang nhiều nghĩa để vượt qua hệ thống kiểm duyệt tự động.
Thứ ba là cơ chế tìm kiếm và đề xuất có thể chưa chặn hiệu quả những cụm từ bị lợi dụng. Khi một nội dung nhận được nhiều tương tác, thuật toán có thể hiểu nhầm rằng đó là nội dung đang được quan tâm, từ đó tiếp tục đẩy lên cao hơn trong kết quả tìm kiếm.
Theo ông Hiếu, đây là vấn đề phức tạp vì thuật toán của các nền tảng lớn luôn phải xử lý khối lượng nội dung khổng lồ trong thời gian thực. Tuy vậy, với các nội dung nhạy cảm có nguy cơ ảnh hưởng đến trẻ em, nền tảng cần có cơ chế bảo vệ chủ động hơn thay vì chỉ chờ người dùng báo cáo.
“Phụ huynh không nên chỉ dựa vào kiểm soát của nền tảng. Cần bật các tính năng giám sát tài khoản, giới hạn nội dung, kiểm tra lịch sử tương tác và quan trọng nhất là thường xuyên trao đổi với con về nguy cơ từ các liên kết lạ”, chuyên gia khuyến cáo.
Người dùng cần làm gì nếu lỡ bấm vào liên kết lạ?
Trong trường hợp đã bấm vào đường dẫn đáng ngờ, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến cáo người dùng cần lập tức thoát khỏi trang web đó. Người dùng tuyệt đối không nhập mật khẩu, không tải tệp, không cấp quyền cho ứng dụng lạ và không thực hiện các bước xác minh theo yêu cầu của website.
Sau đó, người dùng nên đổi mật khẩu Facebook và email liên kết, bật xác thực hai lớp, kiểm tra các thiết bị đang đăng nhập và đăng xuất khỏi những thiết bị lạ. Với điện thoại hoặc máy tính đã tải tệp đáng ngờ, cần quét mã độc bằng phần mềm bảo mật tin cậy.
Nếu tài khoản có dấu hiệu gửi tin nhắn bất thường, đăng bài lạ hoặc tự động tương tác với các nội dung không rõ nguồn gốc, người dùng nên cảnh báo bạn bè, kiểm tra lại quyền truy cập của các ứng dụng bên thứ ba và báo cáo sự cố với nền tảng.
Theo chuyên gia, người dùng cũng cần thay đổi thói quen sử dụng mạng xã hội. Không nên bấm vào các đường link được gắn trong nội dung nhạy cảm, giật gân hoặc có lời mời gọi tò mò. Đặc biệt, không nhập lại mật khẩu Facebook ở bất kỳ trang nào không phải trang chính thức của nền tảng.
Nền tảng phải chịu trách nhiệm với rủi ro thuật toán khuếch đại
Từ góc độ quản trị nền tảng, ông Hiếu cho rằng các mạng xã hội lớn như Facebook không thể chỉ dừng lại ở việc gỡ nội dung sau khi bị báo cáo. Khi thuật toán có khả năng khuếch đại nội dung, nền tảng cũng cần chịu trách nhiệm với những rủi ro mà thuật toán tạo ra.
Theo chuyên gia, Facebook cần chủ động phát hiện các chiến dịch spam theo từ khóa tiếng Việt, chặn liên kết rủi ro theo thời gian thực, hạ thứ hạng nội dung nhạy cảm trong kết quả tìm kiếm và tăng cường kiểm duyệt bản địa.
Bên cạnh đó, các cơ chế bảo vệ trẻ em cần được đặt ở trạng thái mặc định mạnh hơn, thay vì yêu cầu phụ huynh hoặc người dùng tự thiết lập thủ công. Những nội dung có yếu tố nhạy cảm, phản cảm hoặc dẫn ra các trang ngoài nền tảng cần được kiểm soát chặt hơn, đặc biệt khi xuất hiện trong môi trường tìm kiếm.
“Khi thuật toán tạo ra khả năng tiếp cận, nền tảng cũng phải chịu trách nhiệm về rủi ro mà thuật toán khuếch đại”, ông Hiếu nhấn mạnh.
Sự việc một lần nữa cho thấy các nền tảng mạng xã hội không chỉ là nơi phân phối nội dung, mà còn là môi trường có thể bị lợi dụng cho các chiến dịch lừa đảo, phát tán mã độc và thao túng người dùng. Với người dùng, đặc biệt là phụ huynh và trẻ vị thành niên, kỹ năng nhận diện liên kết độc hại và thói quen cảnh giác khi tìm kiếm trên mạng xã hội ngày càng trở nên cần thiết.
Ghi nhận của PV Dân trí sáng 24/6 cho thấy Facebook đã chặn và gỡ bỏ các trang phát tán video khiêu dâm. Khi truy cập, các trang này không còn hiển thị nội dung hoặc báo không tồn tại.
