Tiếng la ó và phản đối đã vang lên tại nhiều lễ tốt nghiệp mùa hè năm 2026 ở Mỹ khi các diễn giả ca ngợi tiềm năng của trí tuệ nhân tạo (AI). Tại Đại học Arizona, cựu CEO Google Eric Schmidt nhiều lần bị sinh viên phản ứng khi nói về tương lai AI. Tại Đại học Central Florida, một diễn giả cũng bị chế giễu khi gọi AI là "cuộc cách mạng công nghiệp tiếp theo". Ngược lại, danh hài Ronny Chieng nhận được tràng pháo tay lớn tại Đại học Harvard sau khi hài hước cho rằng sứ mệnh của thế hệ sinh viên mới là "phá hủy AI". Những hình ảnh này phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong thái độ của giới trẻ Mỹ đối với AI. Sự phản đối không chỉ dừng lại ở các buổi lễ mà còn lan tỏa trên mạng xã hội, nơi nhiều người trẻ bày tỏ lo ngại về tương lai của họ trong kỷ nguyên AI. Sự thay đổi này đặt ra câu hỏi về cách AI được triển khai trong giáo dục và việc làm.
Khảo sát cho thấy sự suy giảm niềm tin vào AI
Theo khảo sát năm 2026 của công ty phân tích và tư vấn Gallup với 1.572 người Mỹ từ 14 đến 29 tuổi, tỷ lệ người cảm thấy hào hứng với AI giảm từ 36% xuống còn 22% chỉ sau một năm. Trong khi đó, tỷ lệ bày tỏ sự tức giận tăng từ 22% lên 31%. Đối với nhiều người trẻ, AI không còn là công nghệ đầy hứa hẹn mà trở thành yếu tố khiến họ lo lắng về tương lai nghề nghiệp, cơ hội việc làm và khả năng phát triển bản thân. Sự sụt giảm mạnh mẽ này cho thấy một làn sóng hoài nghi đang gia tăng trong thế hệ trẻ.
Ba nỗi lo lớn nhất của giới trẻ Mỹ
Lo ngại đầu tiên: AI làm suy giảm kỹ năng và tư duy phản biện. Khảo sát do nhóm nghiên cứu của tác giả thực hiện với thế hệ Gen Z (sinh năm 1997-2012) tại Mỹ cho thấy 79% cho rằng AI khiến con người trở nên lười biếng hơn, trong khi 62% tin AI khiến con người kém thông minh hơn. Nhiều nghiên cứu khác cũng xác nhận điều này. Trong ba thử nghiệm ngẫu nhiên với hơn 1.200 người tham gia, AI giúp cải thiện hiệu suất khi được sử dụng, nhưng sau khi công cụ bị rút đi, người dùng làm việc kém hơn và dễ bỏ cuộc hơn so với những người không phụ thuộc vào AI. Một nghiên cứu về hiện tượng "đầu hàng nhận thức" chỉ ra rằng người dùng thường chấp nhận câu trả lời của AI mà ít kiểm chứng. Khi AI đưa ra đáp án chính xác, năng lực suy luận của họ được cải thiện. Tuy nhiên, nếu AI mắc lỗi, nhiều người vẫn tin tưởng và làm theo, khiến kết quả giảm đáng kể, trong khi bản thân họ lại tự tin rằng mình đang làm đúng. Việc lạm dụng AI có thể làm giảm kỹ năng tư duy phản biện một cách nghiêm trọng, đặc biệt khi người dùng không còn thói quen kiểm tra thông tin.
Lo ngại thứ hai: AI làm giảm cảm giác làm chủ công việc. Trong một thí nghiệm với hơn 1.500 người Mỹ, những người được AI hỗ trợ viết chú thích cho tranh biếm họa cho biết họ cảm thấy ít kiểm soát quá trình sáng tạo hơn, dù kết quả cuối cùng đáp ứng yêu cầu tốt hơn. Các nghiên cứu khác với hơn 3.500 người cũng ghi nhận AI giúp nâng cao hiệu quả công việc trước mắt, nhưng lại làm suy giảm động lực nội tại và cảm giác công việc có ý nghĩa. Người lao động mất đi niềm vui khi tạo ra sản phẩm, chỉ còn đóng vai trò người kiểm duyệt. Sự mất kết nối giữa lao động và thành quả có thể dẫn đến tình trạng chán nản và giảm sự hài lòng trong công việc.
Lo ngại thứ ba: AI khiến người trẻ khó bước chân vào thị trường lao động. Nghiên cứu tại Thụy Điển trên toàn bộ lực lượng lao động và 4,6 triệu tin tuyển dụng cho thấy ChatGPT không gây ra làn sóng cắt giảm việc làm trên diện rộng. Tuy nhiên, trong những nghề chịu tác động lớn của AI, số lao động mới từ 22 đến 25 tuổi được tuyển dụng giảm khoảng 5,5% so với các vị trí ít chịu ảnh hưởng. Điều đáng chú ý là nhóm lao động từ 31 đến 49 tuổi gần như không bị tác động. AI chưa thay thế hàng loạt nhân sự giàu kinh nghiệm, nhưng đang khiến cánh cửa gia nhập thị trường lao động của người trẻ trở nên hẹp hơn. Ngoài ra, khi doanh nghiệp dùng AI để thay thế các công việc đầu vào như nghiên cứu, lập trình hay soạn thảo, họ đồng thời loại bỏ những cơ hội giúp nhân viên trẻ tích lũy kinh nghiệm. Đây vốn là những nhiệm vụ giúp người mới học kỹ năng nghề nghiệp, xây dựng mối quan hệ với cấp trên và từng bước được giao những công việc phức tạp hơn. Nếu "bậc thang đầu tiên" bị AI thay thế, doanh nghiệp có thể tiết kiệm chi phí trước mắt nhưng đối mặt nguy cơ thiếu đội ngũ nhân sự giàu kinh nghiệm trong tương lai. Hiệu ứng này có thể tạo ra một thế hệ lao động thiếu kỹ năng thực tế. Theo các nhà kinh tế lao động, tác động này có thể kéo dài nhiều năm và tạo ra bất bình đẳng giữa các thế hệ.
AI vẫn cần, nhưng không nên phụ thuộc
Các nhà nghiên cứu cho rằng AI vẫn là công cụ hữu ích nếu được sử dụng đúng cách. Người lao động nên cân nhắc kỹ những phần việc giao cho AI, ưu tiên tự thực hiện các nhiệm vụ giúp rèn luyện năng lực cốt lõi. Chẳng hạn, một chuyên viên phân tích có thể nhờ AI trình bày biểu đồ nhưng tự diễn giải số liệu; một lập trình viên nên tự xây dựng lời giải trước khi nhờ AI góp ý. Thay vì yêu cầu AI đưa ra đáp án hoàn chỉnh, người dùng nên tận dụng công cụ này để xin ví dụ, phản biện, giải thích hoặc gợi ý cải thiện. Cách làm này vừa duy trì khả năng học hỏi, vừa giúp giữ vai trò chủ động trong công việc.
Về phía doanh nghiệp, nếu AI đảm nhận các công việc dành cho nhân viên mới, cần xây dựng cơ chế đào tạo thay thế, như yêu cầu nhân viên tự phân tích trước khi dùng AI, tăng cường hướng dẫn từ người có kinh nghiệm và tạo cơ hội tham gia các quyết định quan trọng. Doanh nghiệp không nên chỉ đánh giá AI qua số phút tiết kiệm được, mà cần xem xét liệu việc ứng dụng AI đang giúp phát triển hay làm xói mòn nguồn nhân lực.
Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng thực tế Gen Z không hề từ chối AI. Họ vẫn sử dụng công nghệ này mỗi ngày, nhưng mong muốn AI không được triển khai theo cách đánh đổi kỹ năng, cơ hội nghề nghiệp và ý nghĩa của công việc chỉ để đổi lấy hiệu quả ngắn hạn. Sự cân bằng giữa công nghệ và con người là chìa khóa để AI thực sự trở thành công cụ hỗ trợ, không phải mối đe dọa. Tương lai của AI phụ thuộc vào cách chúng ta định hình nó, không phải để thay thế con người mà để nâng cao năng lực con người.
