Tối 23/7, tại Đại hội Toán học thế giới (ICM) ở Philadelphia, Mỹ, giải Fields 2026 được trao cho bốn nhà toán học: Yu Deng, John Pardon, Jacob Tsimerman và Hong Wang. Ngay sau lễ vinh danh, các tân chủ nhân chia sẻ dự định riêng. Một người nói sẽ tiếp tục nghiên cứu phương trình đạo hàm riêng; người thứ hai muốn thử sức với trí tuệ nhân tạo; người thứ ba chưa có kế hoạch. Đến lượt Tsimerman, câu trả lời khiến cả hội trường sững lại: "Tôi sẽ bắt đầu một vị trí tại OpenAI."
Quyết định này gây sốc bởi Tsimerman chính là tác giả bài báo học thuật phân loại các kịch bản AI có thể tiêu diệt nhân loại. Thay vì tiếp tục đứng ngoài, vị giáo sư Đại học Toronto xin nghỉ phép để trở thành nhà nghiên cứu tại OpenAI, công ty đứng sau ChatGPT, nhưng ông khẳng định không từ bỏ toán học. "Trong vài năm tới, các hệ thống AI sẽ sở hữu năng lực làm toán vượt xa con người. Hệ quả xã hội của việc đó mới là câu hỏi khó nhằn hơn nhiều", Tsimerman nói. Ông muốn dùng ngôn ngữ hình thức và phương pháp xác minh của toán học để đánh giá tiến trình, thấu hiểu quyết định của hệ thống và bảo đảm AI không đưa loài người đến bờ tuyệt chủng.
Chân dung một thiên tài rẽ hướng
Jacob Tsimerman, 38 tuổi, sinh ra tại Nga, chuyển đến Israel hồi nhỏ và lớn lên ở Canada. Ông có hai huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế (IMO), đỗ Đại học Toronto và tốt nghiệp cử nhân chỉ trong hai năm. Sau khi lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Princeton, ông giảng dạy ở Harvard rồi trở về trường cũ, trở thành giáo sư toán học trẻ nhất trong lịch sử Đại học Toronto. Năm 2026, ông được vinh danh vì công trình tái định hình lý thuyết o-minimality thành nền tảng của hình học số học và hình học đại số phức, cùng vai trò chứng minh các giả thuyết Griffiths và André-Oort cho đa tạp mô-đun Siegel.
Dù là một trong những nhà toán học hàng đầu thế giới, Tsimerman thừa nhận từng hoài nghi AI. "Tôi biết chúng sẽ mạnh hơn, nhưng trong một thời gian rất dài, tôi chưa bao giờ thực sự tin rằng chúng sẽ mạnh đến mức này", ông nói. Năm 2022, lần đầu thử nghiệm ChatGPT, ông bất ngờ: "Nếu nó có thể nói về chocolate và làm thơ, tại sao lại không thể nói về toán học và viết các phương trình?" Chính khoảnh khắc đó dẫn ông đến mối lo về một AI quá mạnh. Mùa hè năm 2025, Tsimerman công bố bài báo "Phân loại các tương lai diệt vong liên quan đến Trí tuệ Nhân tạo", vẽ viễn cảnh con người bị "tiêu diệt như những loài sâu bọ bởi những cỗ máy thượng đẳng về trí tuệ và thể chất".
Những bài toán trăm năm bị AI xô đổ
Ngày 21/5, OpenAI cho biết mô hình AI của họ đã giải được "bài toán khoảng cách đơn vị trên mặt phẳng", vấn đề do nhà toán học huyền thoại người Hungary Paul Erdős đưa ra từ năm 1946, theo The New York Post. Mô hình không chỉ bác bỏ một giả thuyết cũ mà còn đề xuất một cách sắp xếp hoàn toàn mới. Tsimerman thừa nhận đã từng thử giải bài toán này nhưng không thành công. Ông đánh giá cấu trúc lời giải "rất khó hình dung", kể cả với người hiểu vấn đề.
Không lâu sau, mô hình Fable của Anthropic tiếp tục gây chấn động khi tìm ra phản ví dụ cho phỏng đoán Jacobian, bài toán làm nản lòng giới toán học suốt 87 năm. Đáng chú ý, phát hiện được công bố bởi một nhân viên Anthropic có bằng tiến sĩ toán học - và người từng hướng dẫn anh ta chính là Jacob Tsimerman.
Bảng đen, trợ lý AI và mục tiêu phía trước
Những đột phá của AI không làm Tsimerman rời xa cách làm việc truyền thống. "Tôi thấy thú vị khi theo đuổi nghiên cứu toán học theo cách cổ điển là tự mình nghiên cứu bên bảng đen. Có rất nhiều điều thú vị khi nghiên cứu trí tuệ nhân tạo và toán học, nhưng tôi vẫn chưa học được cách tận hưởng nó", ông chia sẻ với WSJ. Dù vậy, phấn viết không còn là công cụ duy nhất. Năng suất của ông tăng vọt khi biết "thuê ngoài" phần việc tẻ nhạt cho AI. Thay vì đọc hàng thế kỷ tài liệu học thuật để tìm một phương trình, ông nhờ mô hình tổng quát hóa một lập luận. AI ngay lập tức phát hiện lỗi sai logic tinh vi. "Nếu một cộng sự hoặc sinh viên của tôi làm được điều đó thì tôi sẽ rất ấn tượng. Và đây là điều mà mới năm ngoái AI còn chưa thể làm được", vị giáo sư nói.
Khi lứa nghiên cứu sinh tiến sĩ cuối cùng của ông chuẩn bị tốt nghiệp, việc chuyển đến OpenAI trở thành bước đi tất yếu. Tsimerman chưa xác định thời gian ở lại hay thời điểm trở lại bục giảng. Mục tiêu trước mắt của ông là làm sao để AI phục vụ nhu cầu nhân loại một cách an toàn, từ đó giải phóng con người theo đuổi những gì họ yêu thích. Những vấn đề mà thế giới AI đặt ra ngày càng lớn, và cuốn sách "Thời đại AI - Và tương lai loài người chúng ta" chính là một nỗ lực giải thích cách AI thay đổi mối quan hệ của con người với tri thức, chính trị và xã hội, đồng thời cung cấp bộ công cụ cho độc giả tự tìm câu trả lời.
