Theo báo cáo của Thị trường công nghệ thông tin Việt Nam, đến năm 2025, ngành CNTT thiếu khoảng 200.000 lao động có trình độ và tay nghề. Ở chiều ngược lại, nhiều sinh viên IT mới tốt nghiệp thừa nhận việc tìm kiếm việc làm khó khăn hơn nhiều. Trở ngại lớn nhất không phải thiếu tin tuyển dụng, mà là tiêu chuẩn đầu vào đã thay đổi hoàn toàn dưới sự xuất hiện của AI.
Bài toán thực tế vượt quá sức sinh viên mới ra trường
Nhiều sinh viên tốt nghiệp với bảng điểm đẹp nhưng lập tức bị choáng ngợp khi doanh nghiệp giao các bài toán chịu tải hệ thống phức tạp, thiết kế luồng dữ liệu hay tối ưu hóa cơ sở dữ liệu thực tế. Bạn N.Q.Đ (cử nhân Đại học Tôn Đức Thắng) chia sẻ: "JD ghi rõ là tuyển dụng Junior, nhưng khi làm bài test năng lực, họ lại yêu cầu trình bày định hướng, lên kế hoạch triển khai hệ thống và so sánh chi phí hạ tầng tối ưu. Đây rõ ràng là công việc của Senior hay Chuyên gia kiến trúc hệ thống, không còn là sân chơi cho nhân sự trẻ mới vào nghề".
Tác động của GenAI vào hệ điều hành doanh nghiệp
Sự phát triển nhanh chóng của các công cụ AI tạo sinh (GenAI) như ChatGPT, Cursor hay GitHub Copilot đã rút ngắn thời gian lập trình nhưng cũng khiến nhiều sinh viên phụ thuộc vào công cụ nếu thiếu nền tảng. Khi bước vào phòng phỏng vấn trực tiếp yêu cầu Live Coding hoặc Architecture Defense, họ gặp khó khăn. Bạn H.P.L tự vấn: "Lúc nhà tuyển dụng hỏi xoáy vào logic vận hành phía sau, mình mới nhận ra mình bị hổng kiến thức nền tảng và nghĩ bản thân đang bị bỏ lại phía sau".
Anh Nguyễn Tùng, Tech Lead thường xuyên chấm bài test và phỏng vấn tại một công ty sản xuất phần mềm ở Hà Nội, nhấn mạnh ba "hố đen" lớn nhất khiến cử nhân IT mới ra trường mất điểm: sự thụ động trong kỹ năng tự học, thiếu tư duy phản biện khi nhận yêu cầu, và đặc biệt là thiếu hụt nền tảng chuyên môn. "AI là công cụ hữu ích, nhưng phụ thuộc quá nhiều vào AI để viết code là cực kỳ nguy hiểm. Các bạn vẫn cần nắm chắc kiến thức nền tảng như thuật toán, cấu trúc dữ liệu, cách xử lý logic. Nếu chỉ sao chép code AI tạo ra mà không hiểu nguyên lý, đến khi hệ thống thực tế gặp lỗi hoặc cần tối ưu, các bạn sẽ hoàn toàn bất lực vì không biết bắt đầu sửa lỗi từ đâu", anh nhận định.
Tỷ lệ chọi khắc nghiệt ở thị trường lao động công nghệ
Chị Ngọc Nga, Trưởng nhóm Nhân sự của một tập đoàn công nghệ trong lĩnh vực phát hành và phát triển ứng dụng, thẳng thắn về tỷ lệ chọi của ứng viên IT trẻ trong một năm trở lại đây: "Đối với vị trí Fresher, số lượng hồ sơ có thể lên đến hàng trăm CV mỗi đợt, nhưng chỉ khoảng 50-60% đạt yêu cầu để bước vào vòng phỏng vấn, và tỷ lệ thực tế nhận được offer chỉ khoảng 10-15%. Riêng phân khúc Junior, thị trường đang biến động rất mạnh. Dưới áp lực của AI, tỷ lệ cạnh tranh giữa các bạn Junior cực kỳ cao, chỉ khoảng 30% ứng viên có cơ hội đi tiếp vào vòng test hoặc phỏng vấn trực tiếp. Doanh nghiệp hiện nay kỳ vọng rất cao ở Junior, đặc biệt là tư duy hệ thống và kinh nghiệm thực chiến sâu ở một vài mảng cụ thể, không tuyển dụng dàn trải như trước".
Đồng quan điểm, anh Nguyễn Tùng Linh chỉ ra sự thay đổi đáng kể trong định biên nhân sự của doanh nghiệp. Trước đây, một dự án lớn thường cần cấu trúc gồm 1 Tech Lead, 1 BA, 1 PO, 2 Senior, 4 Junior và 2 Tester (khoảng 11 người) thì giờ đây, với sự hỗ trợ của AI, định biên một dự án tương đương đã tinh giản chỉ còn 5 người: 1 Tech Lead, 1 PO, 1 Senior, 1 Tester và chỉ giữ lại duy nhất 1 Junior.
Bước ngoặt tư duy: Từ thực thi sang dẫn dắt
Câu chuyện của H.P.L hay N.Q.Đ không phải cá biệt. Đó là những lát cắt chân thực cho thấy luật chơi của thị trường lao động công nghệ đã bị viết lại. Tiêu chuẩn đánh giá "tiềm năng" của một nhân sự trẻ không còn đo bằng số năm kinh nghiệm hay sự chăm chỉ viết code theo yêu cầu, mà đo bằng giá trị thực tế bạn tạo ra. Khi năng lực thực thi thuần túy (How) đang dần mất giá vì AI làm quá tốt, thì năng lực tư duy kiến trúc và chiến lược quản trị (What & Why) lại trở thành chiếc phao cứu sinh đắt giá nhất. Để không bị bộ lọc tự nhiên của thị trường đào thải, các nhân sự công nghệ trẻ cần dịch chuyển hệ điều hành tư duy từ thế bị động sang vị thế của người điều khiển cuộc chơi.
