Trận lũ quét kinh hoàng tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu sáng 17/7/2026 đã cướp đi sinh mạng của 7 người, 1 người mất tích và 8 người bị thương. 24 hộ dân bị cuốn trôi hoàn toàn, 20 nhà hư hỏng nặng, 156 hộ phải di dời khẩn cấp. Tổng thiệt hại ban đầu ước tính hơn 250 tỷ đồng. Điều đáng nói, khu dân cư nằm giữa cánh đồng lòng chảo Mường Than - vốn được xem là an toàn - lại trở thành tâm điểm của thảm họa.
Nguyên nhân thảm họa: Mưa kỷ lục và địa hình hiểm trở
Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, từ đầu tháng 6 đến giữa tháng 7, khu vực Lai Châu, Điện Biên, Sơn La chỉ có 5 ngày không mưa. Tại Lai Châu, từ 4/7 gần như ngày nào cũng có mưa rào và dông, lượng phổ biến 20-40 mm. Lượng mưa tích lũy tại trạm Phúc Than từ đầu tháng 7 đến hết 17/7 đạt gần 800 mm - mức rất lớn. Riêng đêm 16 và ngày 17/7, thêm 262,6 mm mưa trút xuống, gây mất ổn định mái dốc, kích hoạt hàng loạt điểm sạt trượt.
GS.TS Đỗ Minh Đức, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, phân tích: Mường Than nằm ở rìa dãy Hoàng Liên Sơn, địa hình chia cắt mạnh, các suối bắt nguồn từ độ cao 1.500-2.500 m đổ xuống với độ dốc lớn. Suối Nậm Sáng lưu vực nhỏ nhưng độ dốc cao, đất đá và cây gỗ tích tụ sau các đợt sạt lở nhỏ. Khi mưa cực lớn, toàn bộ nước, bùn, đá, cây cùng lúc đổ xuống hạ lưu, tạo dòng lũ có sức công phá đặc biệt lớn.
Ký ức kinh hoàng của người dân
Anh Hà Văn Quang kể: "Rạng sáng, trong nhà có mẹ, vợ, hai con nhỏ và em trai. Nước bất ngờ tràn vào, cả gia đình chạy lên phía sau. Vợ bế con nhỏ ra trước, mẹ quay lại đón cháu thì trượt chân. Tôi nhìn thấy mẹ đứng trên mái nhà, ít phút sau nước dâng nhanh, nhà đổ sập, mẹ bị cuốn mất. Giờ tôi chỉ mong tìm được mẹ." Chị Đường Thị Nhượng kể: "Nghe tiếng nước gầm, chồng chạy vào hét 'Chạy nhanh!'. Hai vợ chồng chỉ kịp nổ máy hai chiếc xe lao lên chỗ cao. Mấy phút sau quay lại, nhà không còn nữa."
Hầu hết nhân chứng đều kể: họ không thấy nước dâng từ từ, chỉ nghe tiếng gầm dữ dội từ phía núi, rồi dòng nước đục ngầu ập đến trong vài phút, không kịp ứng phó.
Thiên tai không còn theo quy luật cũ
PGS.TS Trịnh Quang Toàn, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, nhận định: Từ năm 2024 đến nay, hầu như năm nào cũng xảy ra lũ quét, sạt lở nghiêm trọng ở miền núi phía Bắc. Ông nói: "Trận mưa ở Lai Châu vừa qua theo dự báo chỉ ở mức mưa lớn, chưa phải cực đoan hiếm gặp, nhưng vẫn kích hoạt lũ quét. Thiên tai đang diễn biến khó lường." GS.TS Đỗ Minh Đức cho rằng không thể đánh giá nguy cơ chỉ bằng vị trí khu dân cư: "Một khu dân cư nằm trên địa hình bằng phẳng nhưng nếu thượng nguồn là lưu vực dốc, đất đá phong hóa mạnh thì nguy cơ lũ quét vẫn rất lớn."
Dấu hiệu cảnh báo sớm
GS.TS Đỗ Minh Đức chỉ ra các dấu hiệu nhận biết: nước rỉ ra từ sườn núi, khe nứt trên mái dốc, tiếng cây gãy, đá va đập, nước suối đục ngầu, đặc biệt là mưa lớn nhưng mực nước suối giảm - dấu hiệu dòng chảy bị chặn. Ông khuyến cáo: "Các lực lượng tại chỗ cần kiểm tra dòng suối liên tục, 15-30 phút một lần trong đợt mưa lớn kéo dài."
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa cực đoan xuất hiện dày hơn, khái niệm 'nơi an toàn' ở miền núi cần được nhìn nhận lại. Hàng triệu người Việt vẫn sống dưới chân núi, ven suối, trong các thung lũng - những nơi có thể trở thành tâm điểm lũ quét, sạt lở nếu thiếu chuẩn bị.
