Nhân kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026) và Hội báo toàn quốc lần thứ 3 tại Hải Phòng, các chuyên gia, lãnh đạo ngành báo chia sẻ với Tri Thức - Znews về lộ trình đưa báo chí Việt Nam tiến vào kỷ nguyên số với tâm thế tự chủ và sáng tạo. Trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ, các tòa soạn buộc phải tái định nghĩa lại mối quan hệ giữa con người và máy móc. Quá trình này gần như là cuộc đấu về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực làm chủ công nghệ để giữ vững dòng chảy thông tin chính thống trước cơn lốc tin giả.
Nhân tính giữa thời AI
Trách nhiệm xã hội là "mỏ neo" giữ cho báo chí không bị cuốn vào cuộc đua lượt xem một cách cực đoan. Nhà báo Lê Quốc Minh (Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng biên tập báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam) cho rằng người làm báo phải dũng cảm từ bỏ thước đo bằng lượt xem thuần túy vốn đang bị các thuật toán mạng xã hội làm sai lệch.
Ông Lê Quốc Minh chia sẻ về định hướng phát triển bền vững: "Báo chí phải giành lại cái sự chú ý của công chúng bằng những nội dung chất lượng cao, chấp nhận người đọc có thể ít đi nhưng đó là những người đọc chất lượng. Những người đọc này mới chính là những người góp phần nuôi dưỡng và giúp cho báo chí tồn tại bền vững chứ không phải những người chỉ đi theo những nội dung gây sốc".
Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, chiến lược cần thiết hiện nay của các tòa soạn là phải thoát khỏi sự phụ thuộc vào các thuật toán mạng xã hội. Thay vì đẩy hết nội dung lên các nền tảng bên ngoài, báo chí cần tập trung xây dựng nền tảng riêng, nắm giữ dữ liệu chính chủ để hiểu rõ độc giả là ai. Chỉ khi nắm bắt được thói quen và nhu cầu của từng cá nhân, báo chí mới có thể thực hiện cá nhân hóa nội dung hiệu quả. Lúc này, vai trò của người lãnh đạo tòa soạn cũng được đặt ra với những yêu cầu mới. Họ cần là những người kiến tạo, định hướng con đường đi mới và thúc đẩy sự sáng tạo trong toàn hệ thống. Sự quyết liệt và am hiểu công nghệ của người đứng đầu sẽ là động lực chính cho quá trình chuyển đổi số thành công.
Khi nói về sứ mệnh và cách thức thu hút độc giả trẻ hiện nay, ông Lê Quốc Minh chia sẻ: "Trung thành với nền tảng tư tưởng và sự sáng tạo trong hình thức thể hiện chính là chìa khóa để thu hút công chúng trẻ. Báo chí cần trở thành cầu nối hiệu quả, vừa phản ánh chính sách, vừa là tiếng nói phản biện đa chiều của nhân dân để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn".
Theo PGS.TS Phạm Minh Sơn (Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền), xây dựng năng lực cho báo chí Việt Nam không thể tách rời khỏi câu chuyện phát triển người làm báo. Ông cho rằng trong các loại hình tự chủ như dữ liệu, công nghệ hay tài chính, tự chủ về năng lực con người là quan trọng nhất.
Lãnh đạo cơ sở đào tạo báo chí lớn nhất cả nước nhấn mạnh yêu cầu của xã hội đối với người làm báo hiện nay: "Năng lực của con người thể hiện qua phẩm chất chính trị vững vàng, có những hiểu biết sâu sắc về quan điểm chủ trương chính sách của Đảng. Đồng thời, họ phải có khả năng nắm bắt, kiểm soát và vận dụng sáng tạo những công nghệ đó và chịu trách nhiệm về công việc của mình". Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết đơn vị đã chủ động đưa AI vào chương trình giảng dạy, giúp sinh viên sớm tiếp cận và sử dụng tích cực các công nghệ mới nhằm rèn luyện kỹ năng tác nghiệp hiện đại song hành với bản lĩnh chính trị vững vàng.
Tựu trung lại, các chuyên gia đều cho rằng mục tiêu cuối cùng của báo chí cách mạng vẫn là phụng sự đất nước và nhân dân, không để các yếu tố thương mại hóa làm mờ nhạt thiên chức cao quý của mình.
Trợ lý đắc lực của nhà báo
Trong kỷ nguyên số, AI được các chuyên gia xác định là một "trợ lý" đắc lực giúp giải phóng sức lao động cho đội ngũ phóng viên. Theo PGS.TS Nguyễn Thành Lợi - Phó giám đốc cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, ứng dụng AI vào quản trị nội dung là xu hướng tất yếu để các cơ quan báo chí Việt Nam đi đúng hướng với dòng chảy thế giới. Công cụ này đặc biệt hiệu quả trong việc xử lý dữ liệu lớn, giúp nhà báo có thêm nguồn tin phong phú để phân tích và đưa ra những góc nhìn riêng biệt. Ông cho rằng AI giúp tối ưu hóa những công việc vốn tiêu tốn nhiều nhân lực như chuyển đổi âm thanh thành văn bản (speech-to-text), gợi ý đề tài hoặc kiểm chứng nguồn tin.
Tuy nhiên, ông Lợi cũng cảnh báo về những rủi ro pháp lý liên quan đến bản quyền nếu nhà báo bất cẩn lấy thông tin do AI quét được mà không kiểm tra chéo. Giữ vững vai trò "chỉ huy" của con người trong hệ sinh thái công nghệ là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo uy tín của tờ báo. PGS.TS Nguyễn Thành Lợi khẳng định: "Chúng ta phải xác định rất rõ AI ở đây chỉ là một trợ lý đắc lực cho nhà báo và cho cơ quan báo chí chứ không thể thay thế con người. Nếu chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào dữ liệu của AI mà không tạo ra sự sáng tạo, không đổi mới tư duy thì rất dễ bị AI dẫn dắt".
Sự thay đổi về công nghệ cũng thúc đẩy sự chuyển dịch sang "tư duy sản phẩm" (product mindset) và khái niệm "nội dung lỏng" (liquid content). Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật - Phó trưởng ban Nhân Dân điện tử của báo Nhân Dân - thông tin hiện nay cần phải uyển chuyển hơn để tiếp cận công chúng trên nhiều nền tảng, đặc biệt là video ngắn và các sản phẩm tương tác trên điện thoại thông minh. AI chính là chìa khóa để xóa bỏ rào cản về "tư duy văn bản" (text-based) vốn là một trong những trở ngại lớn của chuyển đổi số. Ông dẫn chứng về hiệu quả thực tế khi AI giúp rút ngắn đáng kể quy trình sản xuất các sản phẩm phức tạp. Một dự án tương tác đa phương tiện trước đây có thể cần 5 nhân sự làm việc trong một tuần. Với sự hỗ trợ của AI, nhóm chỉ mất khoảng 2 ngày để hoàn thiện sản phẩm song ngữ chất lượng cao.
Ông Nguyễn Hoàng Nhật nhấn mạnh: "Con người vẫn phải là ở vị trí trung tâm nhưng mà AI sẽ đóng vai trò là hỗ trợ. Con người trong kỷ nguyên số sẽ là người chỉ huy hệ sinh thái AI. Với AI, các công đoạn sản xuất sản phẩm tương tác đã được rút ngắn đáng kể, giúp chúng tôi tạo ra những giá trị nội dung mới".
Bên cạnh đó, nhà báo Hoàng Nhật cũng chỉ ra AI không đe dọa những nhà báo giỏi mà chỉ tạo ra thách thức cho những người từ chối cập nhật công nghệ. Kỷ nguyên số đang mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới trong tòa soạn như chuyên viên dữ liệu (data scientist), biên tập viên AI hay biên tập viên mạng xã hội. Những nhân sự thâm niên nếu biết vận dụng AI sẽ có ưu thế rất lớn trong việc tạo ra những tác phẩm có hàm lượng tri thức và công nghệ cao.
Các chuyên gia thống nhất dù AI có thông minh đến đâu cũng không thể thay thế được sự thấu cảm và trách nhiệm xã hội của người cầm bút. Công nghệ có thể viết ra câu chữ và xử lý dữ liệu nhưng chính trái tim và bản lĩnh của nhà báo mới là yếu tố quyết định tạo nên những tác phẩm có khả năng lay động và làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn.
